Kees Christiaanse

Kees Christiaanse: We love to make masterplans exactly, because of the reasons that you just mentioned. Nowadays, you can not design a region, and then because of implementation reasons, it can only be ready in the next ten years. It’s not possible, because in every two years something else happens. So, you must work with something that takes into account unexpected social, demographic, political conditions, that can work with different speeds or accomodate varying programs, that has all kinds of flexibilities. Now the question is can you make a masterplan or not? We say “yes” because, we have been developing a working method in making masterplans that have this potential of flexibility, but at the same time, have a very strong quality of public space and also very strong quality in design principles.

So, for instance, we prepeare masterplans which have a very self-evident basic structure and sustainable for many years probably.And, then we test different phasings and rules on the building plots which are also flexible. So, we experiment with the valids between flexibility and fixation. Therefore in that respect, we think it’s very interesting to make masterplans nowadays. We also find it necessary, because if you do not make masterplans, it brings a total anarchy. In addition to that if you make fixed urban visions, you have no way of getting there again.

ŞY: So, that’s a new definition of masterplan in your own way…

KC: Yes, that’s our definition of a masterplan. It is a sustainable framework for a development that accomodates different programs at different time speed on different circumstances. However, it has basic design qualities, therein it’s not a planning tool, nor it ain’t only based on administrative aspects, it is really a design tool. So we fix certain elements that you think are very important and which we think are also long lasting.

ŞY: And, then you change it according to the dynamics…

KC: Yes, certainly. And here after masterplaning becomes very attractive.

ŞY: But in fact it is not very practical in terms of the situation that we don’t have stable economical and political conditions. It takes more than flexibility in our countries for a masterplan to be successful.

KC: That’s true. And, the second step is the process. You have to indicate the right process. Therefore we’d always try to make the correct masterplans but also design the process as a daily subject for people to talk with each other.

ŞY: Maybe that’s even more important…

KC: That’s at least as important as that.Because otherwise, the quality of your masterplan may come less strong. So, we have been trying to do that in situations with bad economy, like Eastern Germany, where there is no growth, but only ruins. We have been testing it in other areas where there are a lot of squatters, and it seems to work. So I think this methodology could be adapted to here very well, for instance, in this city. I would be very eager to test the way we work here, in an area, to transform the area. Not to wipe out the area and build something new, but to transform it.

Gülin Şenol: I want to ask you something about the “mixed function”, “mixed use”. It’s been too long since architects and urban planners have left the progress of “segregation” which shapes and segregates cities to function, for instance, here is working area, there is housing area, etc.

But segregation is still here and I think it’s getting more dangerous. Because, if one does not know how to define segregation correctly, segregation process can dominate big areas of cities and can turn them to satellites.

KC: That’s true.

GŞ: Since you are describing your project as “mixed-use”, I want to ask you, what is your point of view of “segregation”?

KC: There are a lot of urban situations in which you can not very well influence the condition of mono-functionality, that there is only one function. For example, business blocks or shoping malls or things like that.Today, there is a tendency to generate a kind of mono-functionality and consequently produce segregated unity. For instance, legislation in the Netherlands prevents housing to be completely mixed up with enterprises, and so there are housing estates next to business blocks.

This is a problem, but on the other hand, you can work on it in a strategical way.For instance, you can work with “mixed use” in a kind of homeopathic way: Like a kind of acapuncture.As an example, you have a business park area and you say: “Ok, we can not mix it up with housing but we can put some strategic points here and there”, where you make public services, some small concentration of housing, some recreation facilities. So the whole area is mainly still a segregated area but you have certain points into it where you bring to life with other functions, and that works. A good example is the Silicon Valley in San Francisco: First of all, it was a university campus, with these soft enterprises and computer industries,it became a big business part. But at a certain point it became so dense that they attracted restaurants, hotels, housing, etc. Gradually, it became a city in the end. Therefore we can not prevent trends to mono-functionality and segregation completely. However we may have strategy on technical instruments in the urban design aspect that we determine its strategic points, conditions for the development of auto-functions. And, these auto functions could be when they are right and strong enough to give these situations a little bit of better urban condition.

If you say that it’s bad and we should mix up everything, you might be right but it is not possible at the moment. It’s not in accordance to social and economical tendencies today. Saying “ok then, we are lost, segragation is there and this is only bad” is not true, because if you work hard you can derive successfull tasks under these circumstances. But of course together with this segregation, we have what is much more dangerous; the aspect of scale jump-enlargement of scale.

Here, in this area you have all kinds of houses and functions. And, in the periphery you have a block of 200 meters which is only shopping mall. Now the danger in old cities is that these old neighbourhoods are being replaced by only one function, which is even more dangerous than the aspect of segregation and new developments.Also there we are working we call it homeopathic interventions because they are very thin, great small interventions, and injections. If you make them very good and strong, in the right position, then they will have a sort of effect.

ŞY: Do you think that this “mixed functioning” is an alternative for also social-function between social groups? I mean, how far does it work? Like replacing the workers in a restaurant with socially disadvantaged people, maybe it works in one example but in another example, like placing high income resdiences just next to offices or any other commercial places with socially disadvantage people…How does the tension work there?

KC: It depends on the type of city and the country you’re working on.

ŞY: So, “mixed functioning” can vary according to different…

KC: Yes, I think so. In general, people should not be too afraid of it. In fact, it is less problematic than people think. Like the fact that you have all this gated communities here. Most of these gated communities the walls are not necessary because they will not have any problem. They only have a psychological wall around them. The same is probably applicable to the situations where a more luxurious environment is settled close to a poorer environment. It is a problem in countries where there is a lot of violence, like Brasil. But European countries aren’t like Turkey. I don’t think it is a problem at all. It is even contributing to the process of development and gentification, which is good for the city anyway. I don’t know, you have here this example of American Embassy, haven’t you? I don’t know exactly what happened but…

ŞY: Yes…You should see the new one.

KC: Yes, I saw it from a boat in the Bosphorus.

ŞY: Well, you should see the neighborhood it is located in. I mean, it’s just like a castle on top of a hill where a low income neighbourhood is cituated. So, people are very disturbed by its presence, because of high security reasons there.

KC: The security problem is terrible.

Ömer Kanıpak: In that neighbourhood, it also has a small American living.

GŞ: Yes, there is a Dounkin Donut…

KC: But, before the Embassy, it was a poor neighbourhood, right?

GŞ: Yes.

ŞY: Yes, quiet poor; it’s still poor one. When the Embassy moved there, they did a security check. They checked the homes of all the people, checked the records of the people living there, so it was just like the whole neighbourhood was checked.

ÖK: Can you show examples of your projects; especially the one is in Netherlands? The question of secutiry comes to my mind; I think it is not a very big issue, especially in Netherlands because you can not create open public spaces in the neighbourhood or even in the appartment blocks. But security is a big problem, especially in Istanbul or in big metropols. If you had the chance to design a social housing, for example in Istanbul, what would be your tools?

KC: That’s a good question. But I must say that certain parts of Amsterdam and certain parts of Rotterdam are more dangerous than Istanbul; because we have the problem of immigrants. The Dutch state has been too tolerant and does not control these groups. This ended up with the formation of certain areas, where one can not walk on the street; one can not take the metro at night. This is ridiculous. The situation is similar to Paris, to the banlieues around Paris, they have had these rights. We have also had these rights, same kind of rights. And, you also have it in London. There you also have it, in areas like Brixton you have this security problem. But you don’t have it in Germany at all.

Therefore, while we have been designing a social house in such a poor neighbourhood in Amsterdam, we deviced a set of criteria to be designed and implemented in the scheme which is directly connected to the social control. Istanbul is a very safe city with 15 million people; I think one of the reasons of this safety is the social control in the neighbourhood. I think the social control is a much better instrument to arrive social security than cameras, walls and fences. So, for instance, what we did was we said, we make appartment buildings, but we make as many front doors of appartments on the ground floor so that everybody has his own letterbox and has his own territory entrance. So this is one point of the project which is not always possible. Then we connected a maximum of, for instance, 8 to 10 appartments in one status so that everybody knows eachother and that the distance to the front door is very close. Then we make much glass, in this way you have a transparent view, then we make all the ground level parts of the buildings inhabited. They are not circles with storages or parkings but they are ground level active zones with people who live there or work there. Then, the public space, we do not make a nice garden or lawn but we gave to the people in the flats, also the people in the top, little gardens. So, people start to care for their environment. And, we have a completion of all this interventions. In the end, for instance we have a much higher level of social security in that area than somewhere else.

ÖK: You add a human factor as a design element.

ŞY: As intermedia.

KC: Yes, that’s right.

GŞ: How do you define the social meaning of “sustainability”? While talking about “sustainability”, generally it is given point to its ecological meaning, but it is very necessary to bring social cohesion…

KC: Exactly.

GŞ: …and make the place vibrant.

KC: Did you read our list about it?

GŞ: Yes, I did.

KC: Because we have a kind of expression says that dominant “social sustainability” and “sustainable technology” are real “sustainability”. Expressing the “sustainable technology”, we say that “you don’t use much energy and you have to clean water and have a water management etc.”, but then nobody say; “All right, what is urban social sustainability?”

At this point we have to check the list of criteria. It’s that we do not make urban design as a tabula rasa, transformation concept, and unexpectedness of flexibility, that we make very efficient land use, that we work on the transition between public and private, that we work on the collective control and the maintenance of public space by the inhabitants, that we create active pontages on the ground level, etc. I’m always tied to design of neighbourhood according to those criterias.

GŞ: In your lecture at Istanbul Bilgi University, while you were talking about your housing complex you used the term of “socializing machine” for your house. It’s very interesting to depict a house as a “socializing machine”, because of the increasing number of gated communities and demands for gated communities. At this point, it’s very interesting to make the city centre attractive for families. What is your strategy to make the city center and make the house attractive?

KC: It is very true. It’s not so easy; and also cultural. For example, the German people are more likely to live in the city than Dutch people. Dutch people are a bit like Americans; they were farmers and after the war, they became wealthy and hold houses. So, they’re like suburban people more than living in the city. And the German people are much more used to living in cities because they also have very beautiful 19th century neighbourhoods. They are very nice and unique areas. Scilicet it depends on the country, region and culture.

However, let’s say generally there is a tendancy of families with children to go out of the city. It is like an American dream: Big house with a car. You can see it everywhere; we have seen exactly the same neighbourhood in Shangai, exactly the same neighbourhood in Florida and in Moscow. So, that is a kind of a global city idea which everybody likes and the consequences that the city itself is abandoned of families, that only the poor families, students, artists, stay there.

So socially disembalanced situations occur. Sometimes it becomes to a very bad situation like in Detroit. Detroit is a horrible city, completely human wrecked.

GŞ: Detroit is really horrible city.

KC: So, we try in Holland, to return certain amount of people with families back into the city. And we have two good conditions to do that. First thing is we have many harbour areas in cities that are abandoned. And the second thing is that these harbour areas are owned by the city. Therefore, the land price can be determined by the city and can be kept low. So you can get housing in, if the prices will be commercial, like on the Bosphorus, you’ll be able to make housing. So, with these two advantages we have in the Netherlands, we’ll be able to get low rise, high density housing for families back into the city.

ÖK: Is it working?

KC: Yes, It’s working a little bit.

ÖK: But, what happens to the rural areas? All the people are coming to cities, are they emptied?

KC: No.It’s not so dramatic. The percentage of these harbour areas, these family residents in relation to the people living around the city is very low. It’s very little. But, it helps to bring the city to a better condition. But of course there is still the development of green fields going on. However that’s a very contradictory situation because we have a very small country. It’s about the size of the European part of Turkey. And there are about fifteen or sixteen milion people. So it’s about same conditions with Istanbul in that respect. And you drive in two hours from one end to the other. Now the strange condition is that we have enough space left because it was a farmland, and the farmers are stopping to produce because the farmers do not make money any more. So they move to Poland or to Canada. And we get our milk from Poland. So the part of the country site is being developed because it is not agricultural any more. But there is a kind of anti-urban movement that tries to prevent more settlement being in the land. So we have the strange thing that the fields are not used. That they are artificial, not natural.They are not allowed to be used for development too much. Therefore nobody knows what to do with them.

ÖK: And the birth rate is not too high. So the population is quiet stable.

KC: It’s quiet stable. And now it’s first year, this year it’s going down.

ÖK: Actually, that means that the development would stop?

KC: Yes, I think it will automatically stop. The strange thing what you see now is that people create this beautiful circumstance, they recreate water. Formerly we took land from the water, water was our enemy, and now we make water again in order to make nice houses on the water.It is very strange. But, I think development will gradually stabilize, because I think the population will more or less stabilize. We will get older, we have this aging problem.

ÖK: You don’t have so much immigration problem recently as much as past years?

KC: No, not any more…

ÖK: Is it a good thing? What do you think about the future of the Nederlands? I mean, should the development and economy be steady?

KC: I think the economy is little bit in danger maybe because there are not enough people. But you could also imagine that gradually what adapts to having less people. I mean a country like Finland is only 4 million people, ten times bigger than Holland and also is wealthy.

ŞY: Maybe focusing on one type of industry, I mean Finnish people are doing like IT technologies and timber work…

KC: In Holland we almost don’t have industry. So it is trade, services and transport distribution. The Dutch have all the truck companies and all the world companies, the courier services, etc.

ŞY: At this point I would like to ask you a question, because we have a recent problem, as architects we also can not understand the process, we have a huge pressure on the housing industry in Turkey now, maybe you also have observed, we have like 114 housing projects that are under construction right now in Istanbul and none of them are social housing. And they have huge surface areas so, I would like to ask you as a planner, what is the reason of pressurizing housing so much and what is expected as dynamic of housing. While people are desining housings, what are their expectations? I think it should not be only about immigration rate. In Berlin, I know that people were expecting a lot of immigration ten years ago and they built many houses, people didn’t come, the houses stayed same and now a lot of housing are empty. And we are currently constructing huge amount of housing so, what is your opinion about this?

KC: Maybe in that respect Netherlands is a good example, because in the Netherlands we built millions of houses after the war, social housing, big apartment buildings which are now being taken down. This is not so bad, because they have served 30- 40 years and they have been built for a condition that is not present any more. The condition was more or less an emergency condition after the war. And, what you see now is that because of all these apartments were in the hands of housing cooperations or the city, they can just decide to take them down or sell them. So, what happens now? They’ll be replaced some low-rise apartments. We do exactly the reverse of what happens here; we are taking down the high-rise and replacing it by dense and low-rise. Here you are taking down the “gecekondu” (slutter) and replacing them by high-rise ones.

ŞY: And, we won’t maybe have the opportunity to reverse it because it will be private ownership. All this houses are now done by the city itself. So they will be privately owned and will be used for investment in the end.

ÖK: But, I think that market economy will find its way in the future.

ŞY: But I’m asking that you think that it works in that way, the market economy is finding its way or like in the Berlin example…

KC: Let’s say it in the different way. What people here are trying to do now, I think is understandable out of needed housing capacity, but I think, that the urban designs and the typology is wrong. I think that it is possible to make very qualitative housing and neighbourhoods here, that are high density, that are not high-rise towers and that have kind of flexible system and can adapt ot future. And I think that is more the key to work on. You create other typologies that meet the demand of the housing market; because that is also an economical engine for the welfare of the city. Building production anyway, is a very positive economic force for the development of the city. But the question is how do you do that? And what happens now is if they go on like they do now, you’ll have all the slutter (gecekondu) areas gone and the towers everywhere…

ŞY: Not only the gecekondu areas I am suspecting that also the industrial and trade zones are under the pressure of this housing boom. I was going to ask you, in this manner, that you are always telling about the flexibility in post-industrial areas. Of course, when something is post it’s easier to reckon or to plan that area, but we have areas like we are in a trans-industrial process now like in Mexico City or like Johannesburg. We are still producing but we are in a transition period and soon it will be replaced by something else. It’s very critical to work on this just in this phase of transition.

KC:True, however on the other hand, Turkish industry is very good, you know.

ŞY: In the case of Istanbul, I think it is not that positive, because we know the textile industry has undergone serious problems. So, the industry in Istanbul which is mainly textile will be replaced by something else, we are just in the period of transition.

KC: As you know these things are very difficult to predict.Because, the textile here is also in crisis because of the low rates in Romania, Ukraine, and China. Nobody would expect 10 years ago that it would be so bad. So, I think there are always these kinds of very strong changes in cities, due to certain influence from the world that nobody can predict. In a way the same thing happens in the Netherlands, in the harbours, the ship building industry. We had a big industry 25-30 years ago, which was a ship building industry. And there were extreme harbour activities. The ship industry died becasue of Korean and Japanese were making the same ships for half of the price. So the whole Dutch ship industry is dead. It was one thousand year old.

GŞ: What about the car industry? Because you know that, at low price car production, Chinese are…

KC: We don’t have a car industry. That is for the Germans. So one of the core businesses of the culture with a history of thousand years was gone within ten years. And the second thing is that harbour activities faced such a scale enlargement that the harbours in the neighbourhoods of cities were abandoned and much bigger harbours were created outside. So you have these two events that had total radical effect on the economy of the city. Work left the city, the activity left the city, whole type of economic factors left the country. The factor of these abandoned industrial areas can’t turn to be positively. So, if we can densify the city within its borders, we can build very high qualitative sites.

ÖK: Maybe you know about the in Istanbul there is a current tendency into emptied ship yards around the Golden Horn area, the touristic places, also small scale work shops around neighbourhood, the tendency to homogenize places, which is not used by the citizens but used by the tourists only. How do you think that it can be prevented? You have similar experiences in other countries or in other cities?

KC: I think the ship building activity is changing by itself. But, for instance, here down in the Golden Horn, you have all these lamp shops and iron shops that the city government wants to move outside of these big buldings, I find very wrong.Because, you can much better accompany these neighbourhoods by urban renovation, by helping property of real estate, balancing it, by upgrading on buildings, so that people who are renting or having those shops will also have kind of a regeneration value and automatically some of this iron shops will go. The poorer and less smart ones will not survive in those areas when the rents increase. Then you get a kind of leveling out and a process of gentrification which is much more human, personal gentrification. And also is much more sensible for the preservation of the public space and fine grain of the neighbourhood. So, I think you can definitely develop policies for these kinds of economic activities. And I think these kinds of massive deportations are completely wrong.

GŞ: At this point I want to ask you about the urban… Especially tourism and consumption are being used as urban renewal tools because these areas must be attractive and profitable for investors; because the first goal of investors is to get huge profit in the short term and tourism is able to give this.

At this point, is it possible to describe an urban renewal project which is not profit bringing? Is it possible to exclude market forces?

KC: No, but let’s say depends on the site. If you go to end of the Golden Horn where the Santral is being build, there you can also work with neighbourhood, participation, kind of social programs and you can get a kind of low profile revitalization going on, least work with small profits or small parties. But of course, here in the center, in the end the global tourism will gain. There is nothing to stop it. You see it already in the bazaar. The bazaar could also be in Holywood or the center of London.

ŞY: Did you also realize the change in Istiklal Street, the shops, etc.

KC: Yes, completely changing.

ÖK: And there is also a steady homogenization process is going on both in the bazaar and in touristic areas. For example, if I were a tourist coming Istanbul, I would like to see more different varieties in the bazaar. All you can see is the gold shops and carpet sellers, nothing else.

KC: I mean the Bazaar is a real example of international tourism. If you go to the bazaar people say there are 500 shops but there are only 5 shops: one for Turkish delight and herbs, one for carpets, one for souvenirs and water pipes, one for scarves, and one for gold, so that’s all there. So, there are only five shops, they sell the same and have the same price, and it’s very difficult to look for something special.

ÖK: What do you think about the future of tourism? I think the mass tourism is going to die in the future because of the ever-broading communication matters. I mean because you don’t need to see by your eyes, you can visit by mass communication tools. You see by television by internet…

KC: No, I don’t think so. I think the most beautiful cities like Istanbul; will have an eternal and ever-increasing attraction for tourism. For instance, in Amsterdam which used to be popular for Japanese starting at the end of 60’s, became completely boomed in 70’s and beginning of the 80’s, now it’s going down but who is coming now to Amsterdam? The Rich Chinese! Chinese is an unlimited resource.

ŞY: For everybody in the world…

KC: Yes…For instance, you see suddenly enormous mass of Czechs and Polish people coming to Amsterdam. I think Istanbul has a very big attraction for whole Asia. They come from Azerbaijan, they come here from Ukraine. So I’m a little bit pessimistic about the force of international tourists. I think, it’s so powerful and profitable, and it is such a good political tool for politicians to make their city more beautiful. I think Istanbul will be like Barcelona, if it goes on like this.

ŞY: Do you know anything about Haydarpaşa Port area transformation? Do you know where Haydarpaşa is?

KC: That’s on the other side.

ŞY: Yes.

KC: You mean the scheme of Zaha Hadid?

ŞY: No, no. She didn’t design anything there. You know this port area of Haydarpaşa, Harem?

KC: Yes, yes. Where the two towers…
.
ŞY: Yes. The two towers of University Of Marmara. The city is planning to move the harbour to the out skirts of the city and use that plot as a tourism area and international fair area for the future, and they gave the comission to different architects and they are now designing a project like a gated visit area for the future, where they will have this international fair activities, high-income residences, conference areas and some public space they say. But it will surely be like a satelite city.

ÖK: Like forum 2004 in Barcelona…

KC: Yes, something similar.

ÖK: But in a much larger scale…

GŞ: There would also be housing…

ŞY: In my interview with the architect of the project, he claims that there will also be social hosuing but I am not very sure how will he survive with all of these. I think it will probably be for the service people who will work in the area. So, we think that it will be like a satelite within the city. The cruvazier ships will come and bring tourists and then, take the tourists from there and go away. So, what will be your comment on this kind of transformation within the city?

KC: Let’s say, it could be done. But first of all it should be a masterplan that should be processed rather than a fixed vision so that they could change, what is very important in these kind of development is a fine grain of connectivity, which means that the street pattern within it, should be maximum small and maximum connected to the surrounding street pattern, should not be closed, definitely not. Maybe some small exhibition areas but should not be closedas a whole. So, it should be a living neighbourhood. And then you should work on the different balance of functions. I would not say that would not be possible, but it would always be building in anticipation and procedures and criteria so that it would be part of the city, instead of a kind of an isolated bowl.

ÖK: The problem in Haydarpaşa is I think, they just started by just drawing.

ŞY: A fixed vision and without any masterplans…

ÖK: Everyone wants to see the drawings and the renderings, at first.

ŞY: And the whole discussion was carried on from the idea of finding a symbol for the city of Istanbul, as if it does not have a symbol with the mosques and the silhouette. They are claiming that they’re bringing a new symbol for the city with those seven skyscrapers, in that area. The area is across the historical peninsula. The whole discussion was started from a different point. That was the idea.

KC: Of course, we always have the problem when we make a masterplan like I have just told you. We have to make drawings, what it looks like, in some or other way or build models, because in other way, people, professionals can’t understand it. At this point the danger is that almost immediately they take this picture or model seriously, as the fixed vision. Ask for completely different ways of presentation. The best thing is to build a big model, because in a model you can make three blocks for one block and than make changes and explain people that there are different possibilities, and that works very well. And, I think of course you should make drawing, system, make a vision, and build models for that. But the way you do it is very different in all kind of vision, fixed vision and all kind of changeable vision.

The problem is we are now in a time in Europe; we have the 70’s when everybody was against everything, so nothing happened. Then we have the 80’s when everybody said; “Hippie’s days passed, and now we’re going to do business”, everything was like mysterious things. Then in 90’s they discovered, there were so much legislation, political procedures, so they can not do that like in 60’s, they have to connect the people to the city, and blend. And, so, if I would characterize our attitude against the design now, in relation to such a project, I would say; “This is a bad project, you should forget about it.” I would be a Don Quixote.

If I had said; “Yes, ok, I also want to do it”, I would be a kind of architect who only thinks himself.

But as a contemporary urbanist I would say “Oh yes, if we’re going to build it, let’s use the economic force, and we should than canalize this forces into more sustainable projects than to a one that will be dead”. This is the difference.

ÖK: Turkey did not have so many experiences in large scale urban transformation. How does it operate in Europe, for instance in the large areas, and how is the program fixed? Who gives the program? Is it government or is there a special comission formed by the private investors and government? How is it working?

KC: Mostly there is a development corporation which has represantatives of the city, developers, architects, investors and cultural institutions, they’re making a kind of concept program, concept scenario, and during the invitation this is continously tested also by real estate agents. So in that term, a project like in Hambourg, in the harbour, it is monitored all the time and changed all the time. But there, for instance, in the Netherlands, are very famous, they are just making a housing program and the building is ready.

I think a very good example is the city of Bilbao; because they also have a corporation: the director of museum, mayor, the director of the electricity and water works and the director of metro and trainway company, big industries… They are sent from the state and these people together make development scenarios or economic or cultural hipotalization, together they work in one goal, and you see that they’re very successful. And, everybody thinks that the costs of the development of Bilbao is about one billion Euros, and everybody think that it has been paid by the EU, but less than %10 was paid by the EU, most of it they financed themselves over loans of the government that they paid later.

I think, there are a lot of great things in Turkey.As an example, there are lots of international companies. In that respect, these people have to get rid of them they have to get revenues and I think it would be ideal if there were convenient conditions in which people can start to develop. It needs a good regulation of investment.

GŞ: You are defining three classifications for urban areas: Branding, relaxing and waiting lands. Which is more suitable for Haydarpaşa port?

KC: I think it is maybe an official waterfront project; because it is considered as very representative (?) politically.

GŞ: So it is a branding land?

KC: Yes I think so. It sounds bad but I don’t think that it’s necessarily bad; it depends on how you do it.

ŞY: I have a last question. We had an interview with Micheal Sorkin and what he mentioned was very similar to your idea of “archipelago”. He was also saying that to sustain the city life which will be the reality of next century we have to live in smaller cities. We have to focus on smaller cities with less population. So in other words, we have to devide the cities into parts or have to create smaller cities, so it reminded me of your “archipalago” proposal, which is very convincing and sustainable itself, but I have one question about the social dynamic of this approach. When you create “archipelago” or “smaller cities” you are creating, a different city which is connected to the city itself. Like, in the Dutch example you have different types of settlements which are connected to the city of Amsterdam or in the housing example. What do you think about the cohesion of the city image or city identity with the concept of “Archipelago” smallest city concept? Do you think that it has a contribution to the city identity itself directly or it is weakening the city image?

KC: No, this “archipelago” identity is very much meant as an identity which is not presuming that the islands are too independent. But that the islands together form a hierarchical system in which the old center is the most important one. And, I think that is the difference with the so-called periphery people who think that all these islands can be completely different and fragmented having nothing to do with each other. And, I showed the concept of Helsinki because it is clearly the concept that the islands have their own position but at the same time they are contributing organ to the organism as a whole, in which the central city is the most important part and I think that’s very important because many classical urbanists provoked the compact city and many of the peripherists provoked the disintegration of the city but the factor we look, for instance, that’s unique in Amsterdam, also probably in Istanbul, you see that there are some places that are focal, the most important, like here this area of Taksim is really the center of agglomeration. The agglomeration is deviding into a lot of different hills and islands, whatever, but they all have a certain position and relation to the center. And I think you should develop this idea of archipalago in the relation of this hierarchy, not in the idea of isolation.

ŞY: So, what you mean actually is not defining something new, but, to redefine something which is already existing, like to look at Istanbul’s hierarchy, it’s been the centers, valleys and the hills and define a new concept out of that.

KC: Yes, exactly.

ŞY: So, in that way it will be something contributing to the city, it won’t be something disintegrating.

KC: So it is going to probably anounce the identification too.

GŞ: You are defining KCAP as a non-ideological group. What do you mean by “being ideological”?

KC: We are not ideological…Well, I’ve always had a big difficulty with the word of “ideological” because, that’s very much 70’s. The most characterized thing which people say is that we are radical pragmatists. In a way, it is true because we do not first build up a theory of urbanism and then implement it on the city but we write our theme from the practical work in the city. And, in that respect we could say that we are not so ideological.

ÖK: Would you like to be ideological?

KC: No. But, I think that our attitude is extremely clear. I think we are very generative, almost maybe biomorphical. We look to biological analogies very much and also realize that we should not take that too serious.

ÖK: But, I mean if you compare urban planners to architects, architects much more depend on archeology and theory…

KC: Yes, this is a very good question. I think that you can not become a good urban designer if you are not an architect. There are very few examples of very good urban designers who are not architects, whose educations are not based on architecture. Same time, if you finally work on urban designs, you can discover that it is a completely different type of work than designing buildings. Because let’s say, architect works within the easthetics of his own fine taste whereas the urban designer works with everybody’s bad taste. You are the coordinate of everybody’s bad taste, which is also very easthetical. But, that’s a very big difference. So, actually we are working like a film scenario writer or a film director rather than an architect, because we work with historical, heterogenical components living in that material, whereas the architect is basically working within the logic of his own easthetics. Of course he’s talking to his clients about the program.But all is being in one style in the end.

ÖK: And, you have to invent a scheme where you can also intervent the architect’s ego and all his taste.

KC: Yes. Our job is to be able to let certain architects flourish in that qualties within the urban scheme. It depends on the kind of urban scheme that you make. Whether the architects can freak out completely in their own taste which you can put Kollhoff, Krier and Koolhas in one scheme or they should be more coherent. You can turn on these buttons.

ÖK: Do you think that the urban planning education is a bit seperated from education of architecture in Turkey?

KC: I don’t know.

ŞY: People look down on it. People who go to get an urban planning education are the ones who mostly the ones who wanted to get into architecture program but did not get enough points. It’s very tragical but it’s the case. So, that’s why we don’t have very effective and good urban designers. People don’t see that like…

KC: It’s a bit like everywhere. The original urban design discipline is very much based on the planning discipline which is mostly people who can not design at all. The best urban designs still have been made by architects.

GŞ: What do you think about the architecture education system in Holland?

KC: Well, I’m teaching in Zurich. I think the school of architecture in Holland, at this moment, is not in so good condition.

ŞY: And, also I think that the architectural setting is not doing that well. They have this kind of hesitation. The government has cut the subsdies for experimental work. And, the smaller offices are struggling. And, now the big Dutch architects are all over the world working away. And, I have read in an article, that the younger generation who has graduated recently is under an identity problem.

KC: That’s true. I think their education is not really very bad; there are very good schools like in Europe. DTH is very good one, that’s why I went there. And, DAA is also quiet good. Also in Germany there are some good ones and in that average quality, in Delft, they are not bad but they are also not very good.

ŞY: They don’t have distinctive kind of…

KC: No, not any more. I studied in Delft. I was taught by Bekamaa, Koolhaas, Jan Ritveld and that was really good time.

GŞ: You did work with OMA, didn’t you?

KC: Yes, I was the director of OMA, from 1980 to 1988. But as you know, Rem Koolhas was my teacher, and I had to choose to be always number two or three or want to do it by myself…

ÖK: What do you think about the new project, the new masterplan?

KC: It’s not so good.

ÖK: Not working?

KC: No. It’s not working.

ŞY: I have a personal question. What do you think about Team 10?

KC: Team 10! I love it.

ŞY: Because I have sense it, you know, with your approach of the streetscape etc. It reminded me Team 10…

KC: Yes, I love it. I think they have done a very good work. And of course you have these fashion cycles. I think some of their work will come back, or probably it is coming back in now; because they are very current.

ŞY: They somehow succedded to avoid all the ideological discussions and kept their practical work…

KC: Yes, I agree.

GŞ: Our perception of the world is changing; territorial states are disappearing and the cities are getting more important than the countries. What do you think about the contemporary cities and their boundaries?

KC: Hmmm…

OK: Big question.

KC: I am not the prophet, you know. But I agree that, let’s say, travelling becomes more easy, international intellectual life style becomes more connected and interactive, which is very good for the announcement of the local culture and it leads to situations where boundaries become a little bit less important and regions become more important, that you have already seen in Europe. Collaborations between part of Gutenberg and German part of Switzerland are a good example for this.

You have all kinds of things related to that. I think that is very beautiful. I am always in favour of Turkey to join the EU. I think that’s very necessary. Because,if that does not happen, then, we will have a very strong gap between the West and the Moslem East. I think Turkey is the key country in peace making on a global scale in this situation. In that sense, I am really in favor of very transparent and connected relationship betweenTurkey and Europe.

GŞ: I heard that most people want Turkey to join the EU because of the military that we have.

OK: And because of our population.

GŞ: Yes, our huge and young population.

KC: In Europe there is a lot of xenophobia because of Al-Kaida. And because of the Moslem fundamentalism is also generating in European cities. The problem is that Europeans are not religious and so that churches are abandoned, and in their places come mosques. People are afraid. I think this is xenophobism which is dangerous. Turkey is a disciplined country, of course there are problems but, it’s relatively disciplined and transparent in relationship to other Eastern Countries. And in that respect, it would be a mistake to cut this connection.

ÖK: I always believe that Turkey is knowned by only Istanbul. When we think about investment and other things, there is a large portion of Turkey which is very abandoned. Turkey didn’t find its way in investigating smaler cities around Anatolia yet. So there is going to be, I think, a discenteralization to away from Istanbul.

KC: I think Turkey can be compared quiet well with Spain; because Spain was a dictatorship till 1980 and then, against every expectation, the young king started to democratize. There is same situation which is also in Madrid, where is artificial capital in the middle of the country. You have Barcelona which is Istanbul, which is lively, vivid, big cosmopolitan economic factor. And then you have the coast which is tourist motor, and you have the inland which is more or less rural. In that relationship it’s quiet comparable. Because of the good condition of Turkish economy, in next years you can also expect a development that is similar to the development in Spain. And, that would be of course ideal.

ÖK: The similarity between Turkey and Spain is also regionalism, that’s similar too…

KC: Yes exactly, that is also similar.

ŞY: Also, I think although we do not have enough investment opportunities, Turkey has a big potential for investment, in different parts of the country, by means of agriculture and different industry. Every region has its own way of supporting itself. If the right kind of investment goes there, I think, it will be fine.

ÖK: Investors from Europe come to Istanbul, not to Anatolia, it is much further and much more forgettable, I think. Ok, thank you very much.

KC: You’re welcome.

GŞ: One more question: Which sounds do you hear most when you hear Turkish?

KC: Which sounds? Uhmm…I think the “u” and the “s”.

GŞ: Ok, thank you.

Editing: Melis Nur İhtiyar

Şevin Yıldız: Projelerinizde genelde farklı mimarlık ofisleriyle işbirliği yapıyorsunuz. Her projenizin ekibi farklı. İşleve bağlı olarak dört ayrı ofis var. Bu seçimleri nasıl yapıyorsunuz?

Paulo Mendes da Rocha: Ben bunu planlayarak yapmıyorum. İşin bu şekilde yürümesi adım adım gerçekleşti. Ve artık bu safhada iş sadece eski öğrencilerle çalışmaktan çıkıp, onlarla kontratlı çalışmaya dönüştü. Ne zaman yeni bir proje alsam, onlara birlikte çalışmamızı teklif ederim. Sorunuza dönersek, bu seçim programa veya işleve bağlı değil. O proje esnasında kim müsaitse ona bağlı. Ofisimde ise otuz yıldır benimle çalışan bir sekreterim var, hepsi bu. Ayrıca bence bu ilginç bir çalışma biçimi, çünkü onlar benim çalışanlarım değil, hepsi kendi ofisleri olan mimarlar. Bu işbirlikleri aslında o kadar da yeni değil, örneğin Japonya’daki Expo Fuarı için pavyon tasarladığım zaman ilk defa bunu tecrübe etmiştim. Brezilya’da açılan yarışmaya göre mimar sadece projeyi tasarlayacaktı ve tüm detaylar ve inşa işleri Japonya’daki bir ofis tarafından yapılacaktı. Ben bu projede hiç tanımadığım 30 Japon mimarla çalıştım ve işin kötüsü dillerini bile bilmiyordum. Bu da gösteriyor ki, her ne kadar aksi sanılsa da, biz mimarlar olarak hep takım halinde ve farklı ekiplerle çalışıyoruz. Mühendisler, teknisyenler, uzmanlar… Hiçbir şeyi tek başımıza yapmıyoruz. Ama öte yandan da projenin sorumluluğunu kendi üzerime alıyorum. Ben bir öneri getiriyorum, onlar bunu geliştiriyorlar.

Flavio Coddou: Peki Madrid’de ve Vigo’da yaptığınız son projelerde lokal işbirlikçilerini nasıl buldunuz?

PMR: Ben her zaman her şeyi Sao Paulo’da başlatırım. En iyisi de projenin olduğu yerde bir ofis bulup onlarla iletişime geçmektir. Ama aslında bu bahsettiğiniz projelerde çalışmak üzere davet edildim. Mimarlık da bir gizem olmadığından, kendi ilgi alanlarınıza sahip insanları bulmanız zor değildir. Tıpkı normal hayatta olduğu gibi.

ŞY: Bir tasarımcı olarak çok iyi mühendislik özellikleriniz var. Aslına bakarsanız, mühendislik yeteneklerinizi strüktürle gösteriş yapmak için kullanmıyorsunuz. Peki mühendislik yönünüzün motivasyonu nedir?

PMR: Tarihsel olarak baktığınızda aslında bu bir cami inşa etmek gibidir. Tamamen bir konstrüksiyon, ama bir şeyler anlatan bir konstrüksüyon. Mimarlık bir söylemdir. Bilginin, arzunun ve fırsatların söylemi. Mimar asla kendisi için bir şey yapmaz.

Ömer Kanıpak: Mimarlık dünyanın birçok yerinde tüketim nesnesi olarak kullanılıyor. Hala o beklenen sosyal sorumluluğa ulaşamadı. Mimar bu sosyal bilinci uyandırmak için nasıl çalışabilir?

PMR: Sorunuza gazetecilik yaklaşımıyla cevap verecek olursam şunu söylemek isterim. Mimar aslında elit tabakaya aittir ve bu nedenle biz ilk önce elitleri eğitmeliyiz.

ÖK: Sizce bu yapılabilir mi?

PMR: Mimarlık herhangi bir bilgiden daha önemlidir ve bu nedenle diğer tüm bilgi kaynaklarını ve politikayı da etkilemelidir. Bu nedenle de mimarın prestiji de değersiz değildir. Ben mimarlığın her geçen gün evrende daha önemli bir hal aldığını görüyorum. Yani evren bir okul, bir bilgi kaynağı olarak evren. Çünkü bu şekilde mimarlık dilbilim, matematik, felsefe gibi başka bilgi alanlarını da etkileyebilir. Biz doğayla ilgili bilincimizin gelişmiş olduğu bir oluşum içerisindeyiz. Doğa burada durağan ve sabit değil, değişken bir geçiştir. Biz de bu doğanın parçasıyız, hem de akıl sahibi parçası. Aslında biz de insan olarak değil, hayvan olarak doğuyoruz; insan olma süreci daha sonra başlıyor. İnsan olabilmek, insanlık için bir görevdir. Bazı insanlara göre bunun mimarlık ile hiçbir ilgisi yoktur. Bence bu mimarlığın başlıca konuşacağı konu olmalıdır. Teknik bilgi, insanın doğayı görmesi için bir araçtır. Bu araçlarla doğanın gerçeği ve sırları ortaya çıkar. Kaylardan kopmuş bir taş parçasını belli bir geometride şekillendirdiğiniz zaman onunla bir katedral inşa edebilirsiniz. Bu örnekte doğanın değişim geçirdiğini söyleyebiliriz. Mimarlığın nesnesi de bu değişimdir. Çevrede gördüğünüz hiçbir yapı doğal değildir, ama hepsi doğadan gelmektedir. Yan yana koyulan iki taş ile taşa bir geometri kazandırırsınız bu da tasarımın kendisidir.

ÖK: Rem Koolhaas bu bilgi biçimine “taşlaşmış bilgi” diyor.

PMR: Maalesef buna katılmıyorum. Bu yaşayan bir bilgi biçimi. Bilgi bize aittir, taşa değil.

ÖK: Sizce sermaye sahipleri bu bilgiyi okuyabiliyorlar mı? Sizce ne inşa ettiklerini anlıyorlar mı yoksa sadece yüzeysel resimlere mi bakıyorlar?

PMR: Bilemiyorum. Sonuçta ben antropolog değilim.

Doğanın bu hali evrensel bir bilinçlenme biçimi. Tıpkı ortaçağdaki popüler kültür gibi, bu bir değişim anı ya da Berkley’in de dediği gibi sağduyu. Biz sadece aptal insanlarız. Felaketler bu açıdan önemli. Felaketler meydana geldiğinde harekete geçebiliyoruz. Bu kadar bilinçsiz yaşarsak biz de diğer canlı türleri gibi yok olabiliriz. Biz insan yaşamının matrisini değiştirmek zorundayız. Ve kaynakların kısıtlı olduğu bir düzende “parası olan ve olmayan insanlar” gibi bir ayırım yapamayız. Bütün bunların mimari bir yansımasını düşünürsek, şu kanıya varabiliriz: şu dönemdeki en önemli anıt, konut. Bir evin zenginliğini veya yoksulluğunu hayal etmek imkansızdır. Şehir içindeki bir evin temiz suya ve ışığa ihtiyacı vardır. Zenginler için ayrı, fakirler için ayrı bir kilowatt olmasını düşünemezsiniz. Ve bütün bunları çözebilecek şey de eğitimdir. İnsan bilgiyi bir hareket aracı olarak kullanmaya alışıktır. Bilgi özgürlüğün aracıdır.

ŞY: O zaman mimarın herkes için demokratik alanların sorumluluğunu taşıması gerekmez mi?

PMR: Bunu insanlar söylüyor, mimarlar değil. Bu doktor olmak gibi, doktorsanız belirli bir insan tipine göre klinik açmazsınız, herkes için açarsınız. Ben de bir mimarım, Brezilyalı olup olmamam bir şeyi değiştirmez. Kültür bir hareket aracıdır. Siz benim kültürüm dediğiniz zaman, bir hareket aracından bahsedersiniz. Kültür sürekli gelişen bir şeydir, bitmiş bir ürün değildir. Kesin bir varış noktamız yok, ne istersek ona karar verebiliriz. Önemli olan gerekli olanı yapmaktır, hakkında konuşmak değil. İşleriniz hakkında konuşmakla işe başlamayın. Şu anda benim söylediklerim de yeni söylenmiş şeyler değil, çağdaş felsefenin zaten söylemekte olduğu şeyler.

ŞY: Yazı yazıyor musunuz? Yazının mimarlıkta yeri nedir?

PMR: Ciddi bir şeyler yazmıyorum, sadece anı şeklinde şeyler.

ŞY: Eskizlerinizin yanında çokça yazı gördüğümden, özellikle merak ettim bunu.

PMR: Hayır, yazmıyorum, çünkü yazmak bana göre çok zor bir iş. Yazmak da mimarlık gibi, fikirleri inşa edebiliyor olmanız lazım.

FC: Peki işleriniz hakkında diğer insanların yazdıkları konusunda ne düşünüyorsunuz? Mesela Sophia Telles gibi yazarların hakkınızdaki yazılarını okuyor musunuz?

PMR: Aslında yazı da benim için herhangi başka bir insan ürünü gibi. Siz bir şeyler yaparsınız, diğerleri de hakkında konuşur. Bu nedenle bu tehlikeli bir soru. Ben tam olarak hakkımda ne yazıldığını bilmiyorum, çünkü bu beni değil onları ilgilendiriyor. Bu konuda herhangi bir etki varsa, bu iyi bir şey değil kötüdür. Ben mimarlık yaparken, teori üzerine düşünmüyorum. Ben sadece bir şeyi nasıl yapacağımı düşünürken teoriye başvururum.

ŞY: Mendes da Rocha bunları konuşurken, ben de mimarlık ve doğa ilişkisinde takındığı o görünmez tavrı düşündüm. Projelerinden şöyle bir tavır okuyoruz; açık alan ve görünmezlik. Yapılı alan ile doğa arasında bir çelişki veya yüzleşme yaratmak istemiyorsunuz.

PMR: Evet şunu söyleyebiliriz. Ben aslında karşıtlıkların ve çelikilerin olmadığı bir biçimde üretmek istiyorum. Çünkü zorunlu olunan şeyleri üretmeyi istiyorum. Bu gezegende yeni olan hiçbir şey doğa ile çelişmemelidir.

ÖK: Peki Oscar Niemeyer’in yapıtları hakkında ne düşünüyorsunuz?

PMR: Bence o çok büyük bir yapıcı. Yaptığı tüm yapılar çok güzel. Örneğin, Brezilya Katedrali. Kubbe kavramını düşünün, mesela Brunelleschi’nin Floransa’daki kubbesini. Bu kubbenin alt çember makas kuvvetlerine, üst çember ise basınca göre çalışır. Brasilia şehri inşa edildiğinde elimizde sıvı taş, beton vardı. Ve bu katedral projesinde mantık tam tersine işliyordu. Burada yukarıdaki çember makas etkisine, alt çember ise basınca çalışıyordu. İlk başta bunu bir fantezi olarak görebilirsiniz, ama değil. Mesela küçük bir şapelin içindeyseniz ve böyle küçük küçük birçok şapeli yan yana koyarsanız, elde edeceğiniz şey birçok kolonun olduğu bir kanat oluşturmaktır. Ve siz öngerilmeli betonla bu kanatlardan sadece birini, yani iki kubbe ve iki kolon oluşturursunuz. Tıpkı Niemeyer’in Sao Paulo’daki Latin Amerika Anıtı’nda olduğu gibi. Kolonları dışta kullanılmış bir mekan, bizim yüzyıllar önce yapmak istediğimiz bir şeydi. Bu insan gelişmine dair bir yansıma.

ŞY: Bir konuşmada Kees Christiansee iyi bir şehir placısının iyi bir mimar olmak zorunda olduğunu söylemişti. Buna katılıyor musunuz?

PMR: Buna şöyle cevap vereyim. Bence her mimar plancıdır.

ŞY: Teşekkür ederiz.

* Söyleşi aynı zamanda Betonart dergisinin 11. sayısında da yayınlanmıştır.

Avrupa Birliği ve Kimlik

Ömer Kanıpak: Son dönemde “The Image of Europe” (Avrupa’nın İmajı) adlı serginizle gündemdesiniz. Avrupa Birliği üzerine konuştuğunuz zaman, Avrupa Kimliği’nin yeterince tanımlanmadığını ve tamamlanmamış olan Avrupa imajının yeniden yapılanması gerektiğini söylediniz…

Rem Koolhaas: Bu konudaki çalışmalarımıza öncelikle “Avrupa” imajı üzerine düşünerek başladık; ancak çalışmada
ilerlediğimizde asıl problemin bu olmadığını anladık. Evet bu konuda düşünmek bir tür navigasyon yarattı, fakat bu projede asıl mesele yeni bir iletişim yolu üzerine çalışmaktı; çünkü Avrupa’daki iletişim şu an çok sağlıksız bir durumda…

Pelin Tan: Yani bu çalışmayı bir tür iletişim modeli olarak mı düşündünüz?

RK: Evet, özellikle bu, Content kitabında yapmaya çalıştığımız bir şeydi.

ÖK: Bu projenin farklı düşünen insanlar tarafından anlaşılabilmesi için kavramsal anlamda projeyi tanımlamayan bazı sınırların olması gerek. Özellikle çokkültürlü toplulukları dikkate almamız gerekirse, bütünsel bir “kimlik”ten nasıl bahsedebiliriz?

RK: Aslında şu anda şöyle ironik bir durum var: Avrupa’nın çokkültürlü topluluklarla arasındaki iletişimi
ilerletmesinden çok, kendi toplulukları arasındaki iletişimi daha büyük bir aciliyet taşıyor. Çünkü bu konuda esas ilgisiz olan ve direnenler Avrupalılar.

ÖK: Yani kimliğin yeniden yapılanması ile değil, iletişim tarafı ile ilgileniyorsunuz.

RK: Evet, bu proje tamamen iletişim ve bununla bağlantılı argüman ile ilgili. Avrupa birkaç zeki politikacının bir
araya gelip, iyi bir neden olan “savaşı önlemek” için oluşturdukları politik bir girişimdi. Dolayısıyla temelinde çok sağlam argümanları vardı. Fakat sonra çoğu polikacı zayıfladı ve Avrupa Birliği’ni kabiliyetsizlikleri ve zayıflıkları için kullanmaya başladı. Avrupa daAvrupa Birliği’ne karşı memnuniyetsiz. Siz işlerin iyi yürüdüğünü düşünüyorsunuz oysa ki birçok kişi şikayetçi, bu nedenle kimse Avrupa Birliği’nin temel argümanı içinde yer almıyor. Tabii böyle olunca
birçok şey birbirini tutmuyor, düşünsel anlamda dağılıyor. Örneğin Türkiye ile ilgili tüm tartışmalar belirsiz hale geliyor: “Türkiye neden AB üyesi olsun?” gibi…

ÖK: Sizce AB’nin gelecek için herhangi bir planı, rotası yok mu?

RK: Hayır, kesinlikle yok. Aslında çoğu işi Brüksel’deki teknik adamlar, yani her şeyi yazıp çizen adamlar yapıyor;
tüm senaryoları hazırlıyorlar, her şey kağıt üzerinden olup bitiyor…

ÖK: Yani Kafka’nın dünyası gibi..

RK: Bir anlamda Kafka, fakat fazlasıyla heyecan verici bir Kafka… bilemiyorum. Temel olarak, işin içine girdikçe, Avrupa tarafından yanlış olarak gösterilenleri o derece filtrelemiş oluyoruz.Bu insanlar tabii ki kağıtlar üretiyorlar, fakat aynı zamanda kurallar ve davranışlar da üretiyorlar. Tabii ki çok didaktik ve belki de sınırlayıcı; fakat bu durumda ilginç olan şey yazılı malzemenin davranışlarımızı nasıl tariflediği. Bu kurallara hep beraber baktığımızda biraz karikatür gibi olduğunu görüyoruz. Avrupa ile ilgili inanılmaz derece de çok karikatürize durumlar var; bunun yapmış olduğu etkiyi düşünürsek Rusya ya da Türkiye gibi ülkelere sadece Avrupa’nın bir parçası olma durumundaki ülkeler olarak bakamayız. Aslında sonuç çok pozitif oldu…yoksa bu konuda şüpheleriniz mi var?

PT: Evet, bu konuda şüphelerim var.

RK: Neden şüphecisiniz? Örneğin, Polonya’nın Avrupa Birliği’nin bir parçası olması iyi bir şey; peki Polonya için de iyi mi?

PT: Ben öyle düşünmüyorum; Doğu-Avrupa ülkeleri, yani özellikle AB’ye katılan son 10 ülkenin bu birlik içine alınma sebepleri, çok açık ki ekonomik yatırım amaçlı…

RK: Evet, bu konuda hemfikirim; bu temel neden.

PT: Daha önce Avrupalılar’ın, AB stratejilerine karşı çok olumsuz olduğunu belirttiniz; ben buna pek inanmıyorum, daha doğrusu eminim eleştirel bir yaklaşıma sahip insanlar var fakat bu yaklaşım
yine de aslında “Avrupalı” olma kimliğini yeniden oluşturma argümanı üzerinde yükseliyor. Bence temel sorun bu; paradoksal bir durum: her ne kadar eleştirel bir yaklaşım üzerinden yükselseler de “Avrupalılık” fikrine bağlılar ve bu tarz bir kimlik hissine sahip olmaları tartışma zeminini problematik kılıyor. Eğer “Avrupalılık değerleri”nden bahsedeceksek,“değer” kelimesinin tanımı burada çok kritikleşiyor.

RK: Bunun Avrupalılık değerleri ile ilgili bir şey olduğunu sanmıyorum. Bence bu aslında teknik bir tanımlamayı içeriyor. Örneğin Fransa’daki hukuk sistemini düşünün, 10 sene öncesi ile karşılaştırabilir misiniz? Bir gelişme söz konusu. Aynı şeklide bence bu Romanya’da da böyle. Bunun bir “değer” teşkil ettiğini düşünmüyor musunuz?

PT: Evet bu bir “değer” olabilir ekonomik büyüme anlamında.
Fakat ne zaman bu Avrupalılık değerleri üzerine düşünsem, bunun radikal bir demokrasi temelinde anlamını bulamıyorum. Bu terimin demokrasi alanındaki karşılığını bana söyleyebilir misiniz?

RK: Bence Avrupa’yı kapitalizmin aptallığı için suçlayamazsınız. Şunu söylemek istiyorum, hepimiz biliyoruz ki, gayet  gri bir hayalkırıklığına sahip bir dönemde yaşıyoruz. Örneğin ekonomik sistemin dışına bakın; hiçbir insiyatif yok; bunun ne Amerika’da ne de Çin’de olduğuna inanmıyorum; gerçekten sistem dışında başka bir alan, mecra yok. Eğer olsaydı bazı alanları tariflemek kolay olurdu. Hukuk sistemi üzerine ne düşünüyorsunuz, bunun hiç önemli olmadığını mı düşünüyorsunuz?

PT: Bunun tabii ki o kadar önemsiz olduğunu söylemiyorum;
sadece, iletişimde ciddi bir boşluk olduğunu söylüyorum. Ne zaman bu tarz AB ve kültürel politikalar üzerine Avrupa’da bir tartışma içinde bulunsam öncelikle çok büyük tariflenmiş bir Avrupa tanımı ile karşı karşıya kalıyorum… Tam da bu durumda eleştirel bir tartışma içinden ilerlemek benim için çok zorlaşıyor.

RK: İnanılmaz genellemeler yapıyorsunuz. İletişim eksikliği kimler arasında? Türkler ve Avrupalılar arasında mı? Ya da başka kimler? Eğer 10 sene önceye bir bakarsak çok enteresan şeylerin geliştiğini ve bu gelişimlerin çok büyük farklılıklar oluşturduğunu görürüz. Şimdi de buna benzer bir duruma girdik, ufak farklılıkların önemli olabileceği bir döneme. Bu dönem bize çok fazla olasılık sunabilir, belki de çok fazla farklılığın oluşacağı enteresan bir döneme doğru gidiyoruz.

ÖK: Belki AB’nin belirli bir rotasının, belirli bir amacının olmaması çok iyi olabilir gerçekten; çünkü eğer olsaydı bu keskin, bükülmez bir sisteme dönüşebilirdi.

RK: Tüm bu insanların yaptıkları, teknik koşulları yaratmak. Mesela herkesin seyahat edebileceği koşullar… Bunun iyi mi, kötü mü olduğunu düşünüyorsunuz? Kişisel olarak ben bundan çok memnunum.

ÖK: Evet bunlar birçok kişinin yararına olabilecek, beklenilen koşullar… Ben aday ülkeler ile AB arasındaki müzakere dönemini önemli buluyorum; tartışmaların devamı ve uzun süreye yayılması her iki taraf için de en iyisi. Bazı şeylerin daha anlaşılır olması ve uzun vadede değerlendirme imkanı sunması açısından…

RK: Müzakere ve tartışmaların bir kısmına tanık oldum; bence tamamen boş, değersiz ve sadece teknik içeriği olan tartışmalar. Fakat buna rağmen yine de insanın ilgisini çekiyor. Bu sabah Topkapı Sarayı’nda devlet yetkililerine ve gazetecilere, Avrupa Birliği hakkında yaptığım sunumu da düşünürsek, şunu söyleyebilirim ki, Avrupa kendisi ile ilgili tartışma yanında aynı zamanda kendin ile ilgili bir tartışmayı, teorik alanı da açıyor. Bu teorik alan aslında kendini
tekrar tanımlayabileceğin spekülatif bir alan. Sadece Hollandalı olmadığım icin çok memnunum; çünkü sadece Hollandalı olmak, aynılığı da beraberinde getiriyor. Bu nedenle bu spekülatif alan kendini yeniden kurma ve tanımlama ile ilgili özgürlük getirebilecek bir yaratıcılık alanı; ben kimim, ben ne yapmak istiyorum, nereye gitmek istiyorum,
sınırlarım nedir… Şunu demek istiyorum, AB’nin, başlangıçtaki gibi emperyalist olduğunu düşünmüyorum. Yani AB’nin kuruluşundan bu yana ikili bir durum söz konusu; biri riskli bir durum, diğeri ise insanların nasıl davranması gerektiği, bazı şeylerin nasıl daha iyi olacağı ile ilgili. Basit bir teknik teorisyen olarak duruma baktığımda, ben endişe edecek ya da panik olacak bir durum göremiyorum.

ÖK: 19. yüzyıldan bu yana modernizm ile birlikte “bireysellik” ve ilgili “değer” modelleri önem kazanmıştı; şimdi ise “ulus” dönemine geçtik ve garip bir dönemdeyiz; bu konuda ne düşünüyorsunuz?

RK: Bu oldukça geniş kapsamlı bir soru. Kendi açımdan bu soruyu her konumda ve koşulda sadece “birey” üzerine odaklanmadığımı belirterek başlayayım. Bu nedenle hala Rusya veya Çin gibi ülkelere sempatim var ve bu ülkelerle ilgileniyorum.

ÖK: Belki de zaman ufak toplulukların dönemi, ne bireyin ne de ulusların…

PT: Yerel topluluklar özellikle büyük kentlerde daha önemli hale gelmeye başladılar.

ÖK: Kentler uluslardan daha güçlü olmaya başladığından bu yana…

RK: Evet, gerçekten öyle. Bu anlamda çok şanslısınız. İstanbul…

PT: Belki kimliğin inşası “kent”lerde daha özgür yapılabiliyor; ulusal kimlik ya da dinsel kimlik baskısından belki sıyrılabilir insan gündelik kent deneyimleri ile…

RK: Böyle bir durumun Avrupa’daki herhangi bir kent için geçerli olmayacağını mı söylüyorsunuz?

PT: Hangi kent olduğuna bağlı…

RK: Tabii ki.

PT: Mesela Berlin hakkında ne düşünüyorsunuz? Berlin’in de buna benzer bir deneyimi var, bazen Berlin’de de buradaki gibi aynı kent deneyimlerini hissediyorum.

RK: Yani İstanbul’daki gibi mi? Ben de aynı şeyleri hissediyorum Berlin’de. Bence Berlin’de ilginç olan durum iki sistemin var oluşu ve tabii ki daha alçakgönüllü, kolektif ve az egosu olan bir Batılılık’ın büyük etkisinin varlığı.

Sanat ve Mimarlık

RK: Ben aslında sanatçı ve mimarın karşılaştırılması ile çok ilgileniyorum. Bunun üzerine niye konuşmuyoruz?

ÖK: Sanıyorum iki alan arasında pek fazla bir sınır kalmadı…

RK: Bir anlamda aralarında bir sınır yok ama bunun yanı sıra sanatçılar inanılmaz para kazanıyor, yaptıkları her şeyin
yüksek ekonomik değeri var; bence bu çok büyük bir sınır. Mesela Philippe Parreno’nun (sanatçı) bir pirinç tarlasının önünde sergisi vardı; buna rağmen insan biliyor ki Parreno bir milyoner ve birçok milyoner buraya gelecek. Benim için tamamen berbat, emperyalist bir görüntü; bence sanatçıların ve sanatın kendi emperyalist alanları var. Her yere giriş hakkına, her yerde iyileştirilmiş koşullara ve yanıtlara sahip olduklarına dair iddiaları var. Çok tuhaf iddialar bunlar. Ben bu anlamda sanata dair ne maceramsı bir yaklaşım, ne radikal, ne de derin bir anlam görüyorum. Yani şunu demek istiyorum, mimarlar o kadar çok aptalca hatalar ürettiler ki, artık bu yüzden şimdilerde gayet alçakgönüllüler. Artık büyük laflar etmiyorlar, büyük manifestolar üretmiyorlar.

PT: Sizin dışınızda… :)

RK: Fakat sanatçılar inanılmaz derecede kendini beğenmişler…

ÖK: Bu dünyanın dışında mı yaşadıklarını düşünüyorsunuz?

RK: Hayır; bu sadece yeni bir dünyada oyun oynamak ve önemli bir rolü üstlenmek gibi bir şey. Çünkü sanatçıların gerçekten bu günlerde belirli bazı değerlerin tanımlanması için görevlendirildiklerini düşünüyorum, bir tür boşluk hissini doldurmaya çalışmak…

PT: Genel olarak mı sanatçılardan konuşuyorsunuz yoksa mimarlarla ortak iş üreten belirli bir grup sanatçıdan mı?

RK: Hayır, hayır. Genel anlamda konuşuyorum.

PT: Fakat mimarlar ve sanatçıların ortak gerçekleştirdiği gerçekten iyi projeler var. Başka bir tür bilgi üretim şekli olarak…

RK: Bir örnek verir misiniz?

PT: Örneğin yaşadığım bir tecrübeden bahsedebilirim; geçen sene Rotterdam’da (Witte de With&TENT) Jan ve Ralph (Schie 2.0 mimarlık ofisi) ile ortak bir proje yapmıştık. O projede Jan ve Ralph ile birbirimizi çok iyi anlamıştık; sanat yapmak istemiyorduk ama mimarlık da yapmak istemiyorduk. Böylece bambaşka bir alan ürettik beraber; bu tarz bir deneyim ve pratikten daha hoşnut kaldık.

RK: Bence bu belki de çok daha ilginç bir model; böyle bir durumda herkes sahip olduğu profesyonelliklerine ait bir zeminden değil, fakat yeni bir melez durum üretimi ya da yeni bir tür düşünme biçimi üzerinden biribirleriyle ilişkiye geçiyor. Bence bu tür bir pratik bizim için de geçerli; şu anda mimarlıktan bir geri adım attık ve sosyologlarla, antropologlarla ortak çalışmaya başladık; bazen de sanatçılarla… Bu gerçekten çok heyecan verici ve aynı zamanda
güvenilir.

PT: Bir mimar olarak hiç bu konuda zorlandığınız oldu mu?

RK: Hayır. Çünkü hiçbir zaman gerçek anlamda bir mimar olmadım. Ben her zaman mimarlık mesleğinin çok aptalca tariflenmiş olduğunu düşünmüştüm. Film çekmekten mimarlığa geldim; o zamanlar çok eski ve çok sıkıcı bir alandı mimarlık. Fakat beş sene önce mimarlığın tanımını tekrar düşünmeye başladım ve aslında mimarlığın birçok kullanılabilir (birçok yüzyıldan, binyıldan kalan) çeşitli bilgiye sahip olduğunu fark ettim. Şunu düşünüyorum, bence kazara da olsa artık bu bilgileri nasıl birleştirebileceğimize dair bir yeteneğimiz var; bence en önemli şey bu yetenek.

PT: Farklı disiplinlerin sınırları ile oynamak ve bu sınırları zorlamak benim için çok önemli.

ÖK: Bence sanatçı, mimar, tasarımcı, iç mimar diye adlandırdığımız her profesyonel bir tür bilgi üretiyor; yaptıkları tek farklı şey, farklı araçlarla bilgi üretmek. Mesela mimarlık üretimini düşünün: İmgeler üretmek en az bina inşa etmek kadar önemli bir üretim. İnşa, sizin de daha önceleri söylediğiniz gibi “taşlaşmış bir bilgi”. Örneğin Bruce Mau ’nun son kitabında belirttiği gibi her profesyonel aslında bir tür tasarımcıdır.

PT: Rosa Martinez’in bu sene küratörlüğünü yapacağı Venedik
Sanat Bienali’ndeki “A Little Bit Further” sergisindeki sanatçı listesinde adınızı, sanatçı Oleg Kulig’in üstünde gördüm; şu köpek gibi davranarak 1990’lardaki sanat pazarını eleştiren Rus sanatçı. Gerçekten çok güldüm ikinizin ismini aynı sergide görünce. Gerçekten bir mimarlık bienali yerine bir sanat bienalinde olmayı tercih ediyor musunuz?

RK: Mimarlık bienallerinden nefret edebilirim; genelde çok vahim ve kötüler, özellikle geçen seneki Venedik Mimarlık Bienali; bu bienale katılmak istemedik. Örneğin bu önümüzdeki Venedik Sanat Bienali’nden bir sonrakinde Rus pavyonunu yapacağız. Bir yandan da mümkün olduğunca “kategorize” edilmemeye çalışıyorum tabii.

Kent ve Planlama

ÖK: Kent ve bölge planlama projeleri gerçekten işliyor mu?

RK: Bence hiçbir zaman işlemedi. Mimarlar her zaman alçakgönüllülükle yerel olanı önemseyerek başlarlar, dramatize ederler. Fakat insan gerçekten iyi bir şekilde neyin işleyip işlemediğini sorgulamalı. Lagos’a gittiğimde, bu şehrin en işlevsiz kent olduğunu düşünmüştüm, benim için en kaotik ve dramatik kentti. Bu kentte ne olup bittiğini gerçekten anlamam için üç senede üç kez ziyaret etmem gerekti. Kenti anlamaya başlamak için ilk yaptığımız şey helikopterle
kente yukarıdan bakmak oldu; gördüklerimiz arasında küçük ölü arabalar, tesadüfen bir araya gelmiş, fakat görünmez bir şekilde organize olmuş birçok şey vardı. 1960’larda geniş çaplı iyi bir altyapı kurulmuş; köprüler ve geniş otoyollar yapılmış. Sonuç olarak aslında çok yabancı olan Batı tarzı bir model kurulmuş; fakat ülke bağımsız olduktan sonra
bu yapı zayıflamaya başlamış, birçok şey işlevsiz hale gelmiş, bağlantılar kopmuş. Bahsettiğim modelin işlemediğini söyleyemeyiz çünkü aslında ne işliyorsa, bu model temelinde hala işliyor. Gerçekten organik ve organik olmayan birçok kullanımın bir araya gelmiş karmaşık hali; bu nedenle benim retoriğim: “planlamak zorunda değilsin, çünkü
hiçbir fark yaratmıyor” idi, fakat bu retoriğe şimdi mesafeli yaklaşıyorum çünkü nerede ne yaptığıma göre değişebiliyor.

ÖK: Gelecekte asıl gerçekleşecek olan “planlama”, fiziksel planlama yerine, gelişim sürecinin planlaması olacak.

RK: Bence “planlama” kelimesi çok yanıltıcı bir kelime. Bu kelimenin anlamı aslında daha çok “müdahale”, hatta
müdahalenin kendisi…

ÖK: Genel olarak mimarlık eğitiminde bir problem görüyorum. Sadece Türkiye’de değil, Avrupa’da ve hatta ABD’de pek çok okul, aynı tip mimar yetiştiriyor ve bu sistem çalışmıyor. Neredeyse tüm okullar
“star” mimar yetiştirmenin peşinde. Avrupa’daki model hakkında çok fikrim yok gerçi, bu konuda siz ne düşünüyorsunuz?

RK: Eğitim ile ilgili birçok olumsuz işaret görüyorum; şu anki mimarlık eğitiminden hoşlanmayan birçok insan tanıyorum. Bu yıl Harvard’da ders veriyordum ve birçok insanın hiçbir şey yapmadığını gördüm. Mimarlık için önemli olan bir araya gelmelerden, toplantılardan insanların kesinlikle kaçtığını, bunlara karşı olduğunu fark ettim.
Bunun, bu şekilde yürüyeceğini zannetmiyorum. Bence sınırlar belli, bunun için sistemi değil okullardaki mentaliteyi değiştirmek yeterli.

ÖK: Belki de mimarlık okulları belirli bir mimar tipi yetiştirmeye dayanan bir eğitim sistemine odaklanmak yerine daha çok araştırma biçimlerine yönelmeli…

RK: İnsanları daha çok düşündürmeye sevk etmek…

PT: Atölyeler veya alan araştırmaları yapılmıyor mu?

ÖK: Fakat bu atölyeler bir anlamda bir dezavantaj da oluşturmuyor mu? Atölyeler insanların kafasında yeni pencereler açıyor, fakat sıra üretime gelince işte o zaman bazı problemler ortaya çıkıyor. Üretim sürecinin bence çok ayrı bir anlamı var. Şu anda mimarlık okulları daha çok somut üretim ve şekilleri üzerinde yoğunlaşmış durumdalar. Eğer atölye ve araştırmaya eğilinirse o zaman üretim sürecinin algılanması sorun haline gelmeyecek mi?

RK: Okulların bir şey yapabileceğini sanmıyorum; bu tür yerler sadece değerlerin nasıl işleyeceğini gösteren çevreler. Hem sanatçı için hem de mimar için farklı herhangi bir okul olduğunu sanmıyorum. Bence mimarlığın şu an elinde olan özgürlük, çok farklı alanlarda pratiğini uygulayabilmesi; mesela reklam sektörü, emlak, politika ya da birçok konunun geliştirilmesinde rol oynaması…

ÖK: Gelecekte gerçekten mimarlara ihtiyaç olacak mı? Tabii ki mimarlığa gerek duyuyoruz fakat yapılı çevrenin çok küçük bir miktarı mimarların elinden çıkma.

RK: Aslında mesele şu; bina ve çevre inşası zorunluluğundan kendimizi özgür kılıp bambaşka şeyler yapabiliriz;
metinler üretebilir, sergiler kurgulayabiliriz. Son yıllarda yapılan şey bu ve ben bunu çok olumlu buluyorum.

ÖK: ARKIMEET sunumunuzda da gördüğümüz gibi Avrupa tarihini ya da Avrupa’nın imajını anlatırken, farklı araçlar kullanıyorsunuz. Sizce bunları mimarlık yerine grafikle anlatmak daha mı anlamlı? Bazı noktalarda mimarlığın çok yavaş bir araç olarak kaldığını mı düşünüyorsunuz? Gücün, mimarlık ile temsili günümüz için çok mu yavaş kalıyor?

RK: Ben zaten iktidarla olan ilişkimizi kesmemiz gerektiğini düşünüyorum.

ÖK: Peki ama bir yanda da kapital ve pazar var…

RK: Bazen evet ama her zaman kapital ve pazara bağımlı değiliz; aslında hala ortaçağa benzer bir durumumuz var. Fakat bir yandan da son yıllardaki ortalama yıllık kazanç istatistiklerine baktığımızda sanatçı, oyuncu ya da şarkıcıların yanında inanılmaz az kazanıyoruz.

ÖK: Ekonomik kazancımızın onlar gibi olması için uğraşıyor muyuz, yani buna eğilimli miyiz?

RK: Ben özellikle bunun için uğraşmıyorum; fakat bu durum bence bir sanatçı ile mimar arasında sessiz bir gerginlik yaratıyor…

Sanat ve Müze

PT: Bence ekonomik temele oturmuş karar verme mekanizmalarını dikkate  alırsak bir sanatçı ve mimarı birbiriyle karşılaştıramayız; pozisyonları çok farklı. Örneğin Thomas Hirschhorn’un işlerinin
ekonomik anlamda değerini söyleyebilir misiniz?

RK: Evet, hatta birçok açıdan karşılaştırma yapabilirsiniz; bence bu ilişki gittikçe daha çok hırçınlaşıyor. Bunun
kötü olduğunu söylemiyorum fakat gerçekten yeniden üretilen birçok şeyi ya da iki disiplinin varoluşunu garip bir şekilde etkiliyor. Bence Thomas Hirschhorn çok iyi bir örnek; çünkü o kadar iyi bir sanatçı ki; gerçekten birçok yalan-dolanı görmezlikten gelebiliyorsunuz. Ona gerçekten çok saygı duyuyorum.

PT: Pompidou Müzesi ile gerçekleştirdiği; Paris’te kendi oturduğu fakir semtteki “Precarious Museum” projesini gerçekten beğeniyorum; sadece kamusal katılımcılık ile ilgili değil, aynı zamanda
müze fikri ve bir eserin mekan bağlamındaki kurgusu ile de oynuyor…

RK: Evet, bence gerçekten önemli bir sanatçı…

ÖK: Barselona’da, Hermitage Müzesi üzerine yaptığınız sunumu izlemiştim, her şeyi olduğu gibi, olduğu yerde bırakmaya çalışmışsınız. Sizce Guggenheim gibi müze zincirleri kültürel üretimi nasıl etkiliyor; büyük tüketim merkezleri olan bu müzelerin işlevi nedir? Sizce bunlar kendi kendilerini tüketiyorlar mı?

RK: Bence bu konuda bir şey söylemek çok zor; ben algılanması zor sanat eserlerinin bulunduğu ve bireysel olarak bana benle eser arasında mekansal anlamda mesafe bırakıldığı yani yalnız kalabileceğim özgün müzeleri tercih ediyorum. Bu tarzda ancak birkaç müze var. Bir yandan da Singapur ya da Arnavutluk gibi yerlerin ”Guggenheim’ı olmasın” demek ukalalık gibi geliyor. Örneğin Singapur gerçekten istiyor…

ÖK: Bunu Guggenheim’ın içeriği için mi yoksa bir marka olduğu için mi istiyor?

RK: Bence bu noktada neyin ne olduğunu ayırabilmek imkansız. Örneğin Singapur gerçekten çok ilginç bir yer; her şey
neredeyse yapay orada. Bu nedenle ben Guggenheim ile ilgili isteklerine dair bir baskının anlamını göremiyorum. Ben burada etik anlamda büyük bir küçümseme görüyorum; yani bence her şeyin yapay olması ve özgün şeylerin yok edilmiş olması konusunda onları kınamalıyız; Guggenheim’ı ne anlamda istedikleri konusunda değil.

ÖK: Belki iki anlamda da farklı iki kullanıcıya hitap edebilir…

RK: Son beş senedir, bu fenomeni olumlu anlamda değerlendirmeye çalıştığımda, bu şekilde gözlemlediğimi söyleyebilirim. Örneğin Çin’de oluşmakta olan ve kesinlikle öngörülemeyen yeni bir durum var. Bu durum, oradaki pek çok garip şeyin toplamından daha fazlası aslında. Bu markalaşma değil. Tüm bu oluşumları, bir tür markalaşma süreci olarak değil de, değişmiş bir çeşit semiotik (göstergebilim) olarak okumaya çalışıyorum. Marka, göstergebilimin
zayıf bir boyutu. Örneğin Roland Barthes’ı bilirsiniz, Citroen üzerine de yazmış. Bu da bir çeşit markalaştırma. Ancak tüm bu yüzeyselliğin yanı sıra, bizim pek çok farklı değeri görmemizi de sağlıyor. Belki işte bu yüzden Guggenheim meselesi farklı okunabilir. Böyle bakmaktan hoşlandığımı düşünmeyin, sadece bu durumu küçümsemekte bir fayda
göremiyorum; yani Singapur’un Guggenheim isteğini küçümsersem kendimi bu konuda güvenli hissetmem.

Mimarlık

ÖK: Mimarlığın diğer disiplinlerle ve kamuyla iletişiminden söz ettik. Uluslararası mimarlık ortamının kendi iç iletişimi hakkında düşünceleriniz nedir? Sizce işleriniz bu ortamda  meslektaşlarınız tarafından anlaşılıyor mu?

RK: Mimarlık ortamından çıkmamı sağlayan S,M,L,XL kitabımdan sonra mimarlık ortamı ile aramdaki iletişim gerçekten zayıfladı. Tabii ki proje ya da ders verme bazında iletişim kuruyorum ama sadece bu kadar, yani çok kısıtlı.

ÖK: Bundan hoşnutsuz musunuz?

RK: Hem evet, hem hayır. Hayır çünkü mimarlık dışında birçok farklı yollar keşfediyorum. Evet, çünkü fikirlerime mimarlar çok az tolerans gösteriyorlar.

ÖK: Peki “Bigness” üzerine teoriniz ile ilgili ne söylemek istersiniz? Kant’ın “Sublime” (Yüce) kavramı ile büyüklük arasında bir ilişki var bence; bunun hakkında ne düşünüyorsunuz?

RK: Bence de gizli bir ilişki var. Her ne kadar bir yapıdaki yücelik hissinin ayarı bozulmuş olsa bile, (Gökkafes’i
göstererek) garip bir kuleyi fark edebiliyorsunuz. Gerçekten çok büyük fakat aynı zamanda karşı konulamaz bir çekiciliği de var.

İstanbul

RK: İstanbul’u gerçekten seviyorum çünkü onca senelere rağmen bir yolunu bulmuş ve hayatta kalmış bir şehir. Bu kent hakkında fazla endişelenmeye gerek yok, çünkü tüm katmanlarıyla birlikte kendini sürdürüyor; bu inanılmaz etkileyici bir şey. Tabii ki ben de, diğer kentlerde yanlış yapılmış ve burada kaçınılması gereken durumlar, hatta
modernleşme üzerine stratejiler üretmekle ilgileniyorum. Biraz önce yolda beraber gelirken otel zincirlerinin ve uluslararası şirketlerin nasıl binalar yaptıklarını gördük; bence birçok insan bu tür yapılaşmadan sıkılmış olmalı.

ÖK: İstanbul büyük bir kent ve hepimiz onu çok seviyoruz fakat herkes bu kentte eksiklikler olduğunu düşünüyor; belki de böyle düşünmeye zorlanıyoruz. Bir yabancı gözüyle de böyle bir durum söz konusu mu? Belki de tek ihtiyacımız olan basit, temiz bir altyapı.

RK: Evet ben de aynı fikirdeyim, sadece altyapı ve daha yaygın bir metro ağına ihtiyaç var, o kadar. Kentlerin
ihtiyaçlarından biri olan marka üzerine konuştuk az önce; oysa bazı kentlerin, Roma gibi, markaya veya daha fazla bir şeye ihtiyaçları yok çünkü onların tarihleri yeterli. Tıpkı İstanbul’da olduğu gibi…

PT: Bence İstanbul’u, kentlere empoze edilen marka ve kentsel söylemlerden korumalıyız, zaten bu nedenle söyleşinin başında AB’nin stratejileri üzerine fikrinizi sormuştum.

RK: Ne demek istediğinizi anlıyorum, fakat Avrupa Birliği İspanya ve Portekiz’deki birçok fakir kente sorunlarını
çözebilmeleri için yardımda bulundu. Yani belki iyi şeyler de olabilir; örneğin Hollanda’da şu an yaşam kalitemiz açısından önemli bir durum var. Hollandalılar her zaman Amsterdam, Rotterdam ve havaalanı
arasındaki alanı kullanıyorlar; tıpkı bir daire çizer gibi. Avrupa Birliği normlarına göre bu daire içindeki çevre kirlenmiş -İstanbul’dan daha fazla- ve şu anda bu normlara göre yeni sanayi alanları inşa edemiyoruz. Şunu söylemek istiyorum, size garip gelecek ama bu tespit çok teknokratça ve aynı zamanda aslında siyasi söylemlerin baskısından kurtulduğumuz bir noktayı işaret ediyor. Yani çok güzel bir örnek çünkü yaşam seviyemizi yükseltmemiz ve daha akıllı yaşamlar sürmemiz gerektiğini gösteriyor.

ÖK-PT: Söyleşi için teşekkür ederiz.

RK: Ben teşekkür ederim.

Ömer Kanıpak: Her ne kadar işlerinizin Konstrüktivistler ve Süprematistlerden etkilendiği bilinse de konferansınızda anlattığınız projelerin bazılarına baktığımda, bir şekilde Sant’Elia’nın başını çektiği fütürizm akımı ile bir ilişki olduğunu sezdim. Siz de böyle bir ilişki kurabiliyor musunuz?

Zaha Hadid: Tam olarak kuramam.

Belki yanılıyorumdur bu hislerimde ama sanki Sant’Elia gibi fütüristik mimarların hayallerini gerçekleştirme başarısı göstermiş gibisiniz?

Sanırım işlerim 20yy başlarındaki pek çok akımla ilişki kurar, bunların içinde konstrüvistler, süprematistler de vardır ama sadece tekil olarak fütüristlerle bir bağım olduğunu sanmıyorum. Ama bilmiyorum, belki de farketmediğim bir ilişki vardır. Olabilir.

Yerçekimi size neyi ifade ediyor?

İlk zamanlarda, yani yerçekimi ile sınırlandırıldığımızı düşündüğümüz zamanlarda, yerçekimine karşılık vermek hafifliği, bu yükten ve zorlamadan, dolayısı ile bazı kurulmuş düzenlerden kurtulmayı ifade ediyordu bizim için. Ama aynı zamanda zemine konma, zemini yeniden organize etmeyi de çağırıştıyordu. Ama kesinlikle havalarda uçmak değil, akışkanlık ve hafiflik ile ilgili bir çağrışım yaratır benim için.

Tüm projelerinizde bir katmanlaşma ve zemin teması olduğunu söyleyebilir miyiz?

Evet, kesinlikle. Özellikle zemin teması çok önemli, zeminle kurduğum ilişki. Öğrencilik yıllarımdan beri yapının zeminle kurduğu ilişki, mimarlıkla yaratılan topoğrafyaya çok önem verdiğimi farkediyorum.

Bu ilişkinin hangi projenizde daha çok vurgulandığını düşünüyorsunuz?

Sanırım zaman içinde, her projede biraz daha evrim geçiriyor, değişiyor. Düsseldorf’daki projem veya Wolsfburg projesi örneğin, bina zemin ilişkisi açısından önem verdiğim projelerimden. Barselona’daki sinema projesi örneğin aynı şekilde zeminle ilişkisi açısından önemlidir. Roma projesinde ise mekanların akışkanlığı daha öndedir örneğin.

Zaman içinde projelerinizde nelerin değiştiğini görüyorsunuz?

Ne açıdan?

Örneğin son kazandığınız yarışma, Londra Olimpik Havuz projeniz, bir şekilde diğer projelerinizden ayrışıyor, çünkü bütünlüğü çok daha kolay algılanabilir, heykelsi bir formu var.

Aslında programla birlikte herşey değişiyor tüm projelerimde. Size iç mekanlarını gösteremedim o havuz projesinin. O projede aslında iki çatı var, normal çatı ve zemini oluşturan çatı iki ayrı önemli katman. Havuzun organizasyon açısından çok kompakt olması gerekiyordu. Ama dışarıdan bakıldığında ve etrafından dolaşıldığında iki zemin olduğunu görürsünüz. Üzerinde yürüdüğünüz zemin ve çatıyı oluşturan zemin.

Cincinnati Sanat Müzesi projesi sizin için özel bir anlam taşıyor mu?

Son yıllarda yapılmış büyük ölçekli projelerden biri idi. Aynı zamanda pek çok yeni projenin gelmesini sağlayan bir proje oldu.

Çok ağır bir kütlenin zemindeki şeffaflığın üzerinde taşındığı, kentin zeminin müzenin içine çekildiği ayrıca son on yıldaki pek çok fikrin bir araya geldiği bir proje oldu.

Sizi en çok tatmin eden projeniz hangisidir?

Tam olarak şudur diyemem. Hepsinin benim için anlamları farklı önemler taşır. Örneğin “The Peak” projesi hayatımda özel bir yer kaplar. Zamanı için çok radikal proje idi. İrlanda Opera Binası da aynı şekilde benim için önemli bir projedir.

Bundan sonraki on sene içinde genç mimarlardan kimlerin isimlerini daha sık duyacağız dersiniz?

Sanırım hem fikir üretip hem de bina yapabilenlerin ismini daha çok duyacağız. Emin değilim. Gregg Lynn, Hani Rashid veya Şulan Kolatan orneğin. Oldukça agresif şekilde çalışan pek çok genç mimar var.

Ömer Kanıpak: Size kimler ilham verir?

Zaha Hadid: Pek çok ilham veren kişi var. Hepsinin ismini sayamam. Pek çok sanatçı ve mimar var, New York, Moskova ve Almanya’dakilerden daha çok ilham alıyorum sanırım.

İstanbul’u çok iyi bildiğinizi biliyorum. Sizin gözünüzde İstanbul’da eksik olan nedir?

İstanbul’a uzaktan bir bütün olarak baktığınızda, veya havalanına giderken aklınızda kalan görüntüde hiç bir eksiklik yok, bence mükemmel bir şehir. Ancak içine girdiğinizde, yaklaşıp zoom yaptığınızda pek çok bölgesinin döküldüğünü görüyorsunuz. Bu çok üzücü. Bunu özel olarak ele alıp proje geliştirmek gerekir.

Sizce İstanbul Paris’in Eyfel’i veya New York’un Özgürlük Anıtı gibi simgesel değere sahip bir yapıya ihtiyaç duyuyor mu?

Hiç sanmıyorum. İstanbul’un bir kere eşssiz bir topoğrafyası var. En önemlisi bu topoğrafyayı Boğaz sayesinde geri çekilip algılayabileceğiniz çok fazla açık alan ve çok fazla sayıda açı var. Bu şans iyi kullanılmalı. Ayrıca yeteri kadar simgesel yükü kaldıracak anıtsal yapılar var bu topoğrafya üzerinde. Ancak çağdaş mimarlık adına bir şey olmaması üzücü. Belki bu tip yapıların bir araya toplanacağı özel alanlar yaratmak gerekir. Öte yandan şehrin içine anıtsal ölçekte olmayan, karşı yakadan gözükmesi gerekmeyecek çağdaş ve ilginç yapıların nüfuz etmesi gerekli.

Dünyanın pek çok şehrinde proje yaptığınız için kıyaslama imkanınız olacaktır. İstanbul’daki yatırımcı ve işverenler hakkında ne düşünüyorsunuz?

Sanırım burada henüz iyi mimarla çalışmanın değerini anlamamışlar. Yatırımcılar dünyanın yerinde her zaman proje ücretleri üzerinden pazarlık ederler, bunu düşürmeye çalışırlar. Oysa proje ücreti toplam bina maliyeti içinde oldukça küçük bir oran kaplar ve iyi projenin getirisi her zaman çok daha fazladır. Bundan tasarruf etmek sonuç ürünün kalitesinden tasarruf etmeyi de beraberinde getirir. Anlamadıkları şu ki hizmete yatırım yapmadıkça kazanamayacaklar. Sanırım İstanbul’da da yatırımcılar proje ücretlerinin üzerinden çok ciddi indirimler yapmayı öte yandan da binaları kalitesiz de olsa bir an önce bitirmeyi tercih ediyorlar. Risk almayı sevmedikleri belli. Farklılık istiyorlar ama bunu elde etmek için cesaretleri yok gibi.

Çin sanırım bunun üstesinden geldi? Yatırımcılar risk alıp proje için hakedilen ücreti ödemeyi kabullendiler mi?

Pek sayılmaz. Farklılık yaratmak adına risk almayı beceriyorlar. Ancak orada proje yapabilmeniz için orada ofis açmanız gerekli. Yoksa çok pahalıya çıkıyor. Onlar da son zamanda mimari hizmete yatırım yapmayı akıl ettiler fakat çok oburca saldırdılar. Sonucu iyi olmayacak.

Son kazandığınız yarışma projelerinden biri Londra’daki Mimarlık Merkezi binası idi. Mimarlık Merkezlerinin rolü hakkında ne düşünüyorsunuz?

Mimarlık Merkezlerinin mimarlık mesleğini topluma açması konusunda çok önemli görevleri olduğunu düşünüyorum. Aynı şekilde yatırımcılara verdikleri danışmanlık hizmetleri ile onları doğru mimarlık hizmetlerine yönlendirmeleri açısından önemli görevleri yerine getiriyorlar

Teşekkür ederim.

Ben de teşekkür ederim.