now they got the permission to build the M, this time the central station in Den Haag. We can predict the next building should become something like A.

This post is password protected. To view it please enter your password below:

Password:

Çağdaş Sanatlar Müzesi

santralistanbul’u ilk kez İstanbul Mimarlık Bienali’ne İstanbul’da uygun bir yer ararken Eylem Ertürk ile birlikte ziyaret etmiştik. O zamanlar sadece Santral diye anılıyordu ve tam anlamı ile şantiye bile sayılamayacak bir safhadaydı. Ayağımızda büyük sarı çizmeler ve başımızda baretlerle proje yöneticisi Akın Barlas ile girebildiğimiz tüm büyük hacimlere girip çıkmıştık. Güvercin pisliklerinden ve yılların birikimi olan çamur ve pastan içerideki makineler zar zor görünüyordu. Bu makinelere birer çatı olması için yapılan iddiasız, ancak iddiasız olduğu kadar da etkileyici bu terk edilmiş mekanlara, yılların ihmalkarlığı ile neredeyse elle tutulacak kadar somut bir hüzün sinmişti. Sadece makine ve kazan binaları değil, 120 dönümlük arazinin tümüne sinmiş bir histi bu. Kömürden kararmış, çamurlaşmış zeminde sarmaşıklarla dolanmış, ıslah edilmemiş ağaçların arasında gelişigüzel dağıtılmış gibi görünen, işçi lojman binaları ve ufak tefek bir iki atölye binası da, bu biraz karamsar biraz da melankolik havayı pekiştiriyordu.

Hüzün, melankoli… Bunlar kömürün suyu ısıtıp elektriğe dönüştürdüğü salt endüstriyel amaçlarla inşa edilmiş bir tesis için pek ilgisiz tanımlamalar belki. Makinelerin egemenliği ile tasarlanmış bir yapıda bu insani hisleri çağrıştıran nedir? Olan bitenin pası, patinası deseniz, burada yaşayan-çalışan insanlara dair çok fazla bir iz de görülmüyordu etrafta. Elbette ki makineleri idare eden işçilerin lojmanları, yönetim binası, santralin üretiminin takip edildiği kumanda odası, hatta kazan dairesinde işçilerin sıcak alevlerden korundukları sacdan yapılmış kalkanlar; tüm bunların hepsi insan ölçeğindeki izlerdi. Ancak tüm arazide çok daha başka bir yalıtılmışlık ve insan ölçeği ile ilişkilendirilemeyecek bir tinsel atmosfer vardı. İstanbul’un neredeyse coğrafi merkezinde yer alıp yıllarca bu kenti aydınlatması için çalıştırılmış, sonra terk edilmiş bu kocaman fabrika, ziyaretçilerine vefasızlığın yarattığı bir suçluluk duygusu ile bu hüznü yaşatıyordu belki.

Bu ziyaretten birkaç ay sonra Londra’daki Tate Modern’i gezme fırsatı elde ettim. Her yeni şehirde olduğu gibi Londra’yı da yürüyerek keşfediyordum ve Thames Nehri kenarından South Bank Center’dan başlayarak Tate Modern’e doğru yürüdüm. Özenle tasarlandığı çok belli olan bir peyzaj düzenlemesine geldiğimde, sık dizilmiş bodur ağaçların arkasında, endüstri katedralinden bir sanat katedraline dönüştürülmüş olan Tate Modern’in devasa cephesi ile karşılaştım. Sağır cephenin tam ortasındaki ihtişamlı bacanın yanından, nehir tarafındaki girişten kalabalık kuyruğa dahil oldum. Bir esere başkasının omuzu üzerinden bakmaktan ve sayısız kuyruktan kaçınarak ve dolayısıyla sergilenen pek çok şeyi de kaçırarak, tüm binayı baştan aşağı dolaşmam bile iki saatimi aldı. Çıktığımda biraz dinlenmek için kendimi Tate Modern’in önündeki banklara atıp arkamda kalan bu devasa endüstriyel yapının bugün geldiği noktayı düşündüm. Herzog & de Meuron her ne kadar en takdir ettiğim çağdaş mimarlardan olsa da, Tate Modern’de bazı iplerin ucu kaçmış gibiydi. Fazlasıyla pürüzsüz, kimi yerlerde parlak (cam duvarlarla kaplı yürüyen merdivenler örneğin) neredeyse eski olan her şeyin üstünün örtüldüğü bir tutum takınmışlardı içeride. Öyle ki, buranın eskiden buhar, kurum, pas, kömür, ter gibi biraz kirli ve zor koşullara sahip bir elektrik santrali olduğunu anlamanız için hayal gücünüzü zorlamanız gerekiyordu. Sirkülasyon ise başlı başına bir bulmaca idi. Yine de sanatı böyle bir ortamda izlemek alışılmadık ve etkileyici bir deneyimdi. (Bu arada santralistanbul hep Tate Modern ile karşılaştırılıp benzerlikleri vurgulansa da, aralarında önemli farklılıkları olduğunu belirtmek gerekir. Tate Modern sabit bir koleksiyona sahip bir çağdaş sanatlar müzesi. Oysa santralistanbul’un çekirdeğini oluşturan Çağdaş Sanatlar Merkezi’nin böyle bir iddiası yok şimdilik. Olabildiğince nötr tutulan mekanlar, her türlü sanat etkinliğine ev sahipliği yapabilecek şekilde esnek bırakılmış ve yönetim anlayışı da bu şekilde kurgulanmış. Bu açılardan bakıldığında santralistanbul Tate Modern’den çok İngiltere’nin kuzeyinde yine eski bir endüstri yapısının içine yerleşmiş olan Baltic Art Center’la çok daha fazla benzeşiyor.)

Tate Modern’e ziyaretimden yaklaşık bir sene sonra biraz eksiklikleri olsa da santralistanbul açıldı. Gece yapılan açılışta mekanlara dair bir ipucu elde edilemese de, Çağdaş Sanatlar Merkezi’nin büyük kütlesi ve içindeki ışık oyunları yeterince merak uyandırıyordu. Her açılışta olduğu gibi burada da ne sergilenen eserler ne de mekanla yeterince ilgilenmek mümkün değildi. Merakımı daha sakin bir güne sakladım. Bir sonraki ziyaretim güneşli bir sonbahar günü akşamüstü civarındaydı.

Geniş ve rahat otoparktan ağaçların ve ufak atölye binalarının arasından görünen gri renkli büyük binaya doğru ilerledim. Rasgele dağılmış gibi duran nispeten ufak ilk atölye binasının yanından geçip bir kafeye dönüştürülen ikinci atölye binasına ilerledim. Maksadım hiçbir binaya girmeden tüm araziyi dolaşmaktı. Peyzaj çalışmaları henüz tamamlanmıştı. Batı güneşinin yatay ışıkları ile yeşil çimler ve bakımları yapılmış ağaçlar arasında yeni tamamlanmış binalar ve restore edilmiş eski yapılar keşfedilmeyi bekliyorlardı. Bu ışık altında her şey mükemmel, bir kampus ortamı nasıl olması gerekiyorsa tam öyle görünüyordu. Hiçbir binaya girmeden kampüsü turladım. İlginç olan şuydu, her şey aslında tasarlanmamış gibi duruyordu. Tüm kampüsün baskın çekim merkezi Çağdaş Sanatlar Merkezi olarak görünüyordu. Bunun dışında kalan tüm yeni yapılar sanki bu büyük kütleye yer açmak adına kenarlara yaslanmışlardı. Eğitim fonksiyonlarını barındıran kenardaki yeni yapıların cam ve çelik ağırlıklı kütleleri bile restore edilen eski yapılardan daha az dikkat çekiyordu.

Arazinin mimar eli değmeden önceki halindeki o hüzünlü hava pek de bozulmuş sayılmazdı, ki bu sanırım tasarım ve müdahale aşamasında dikkat edilen en temel hususlardan biri idi. Sürekli bahsettiğim ama bir türlü tanımlayamadığım bu atmosferi, tüm alandaki bu havayı ve bende yarattığı hissi çok iyi tarifleyen bir başka metne rast geldim geçtiğimiz günlerde. Alain de Botton’un Görmek ve Fark Etmek adlı kitabında “Hüznün Güzelliği” makalesinde Edward Hopper’ın resimlerini tanımlayan paragraftı bu.

“Edward Hopper , yapıtları hüzünlü olan, ama onlara bakan bizleri kedere boğmayan sanatçılardandır, Bach’ın ya da Leonard Cohen’in resimdeki karşılığı diyebiliriz ona. Ana tema yalnızlıktır. Hopper’ın insanları evden uzaktır, oturdukları ya da ayakta durdukları mekanda onlardan başka kimse yoktur; kimi bir yatağın köşesine oturmuş bir mektup okur, kimi bir barda tek başına içki içer, kimi de otel lobisinde kitap okur. Yüzlerinde kırılgan ve içe dönük bir ifade vardır. Az evvel terk etmiş ya da az evvel terk edilmişlerdir, kendilerine bir iş, bir sevgili ya da arkadaş aramaktadırlar, bu arayışla geçici seyahat mekanlarına sürüklenmişlerdir. Vakit genelde gecedir ve pencerenin dışında karanlığın, uçsuz bucaksız bir ovanın ya da tuhaf bir şehrin tehdidi kol gezer. Hopper’ın tabloları, kasvetin ta kendisini resmediyor olmasına karşılık onlara bakmak karamsarlık vermez insana. Aksine, tablolara bakan kişi orada kendi hüznünün yansımasını görür; hüznün can yakıcılığı az da olsa dinlenmiş olur…” (“Hüznün Güzelliği”, Görmek ve Fark Etmek içinde, Alain de Botton, Sel Yayıncılık, Ekim 2007)

Evet, sahiden de Hopper’ın resimleri insanı içine çeken, kendiyle baş başa kalmasını sağlayan, hüzünlü olan ama karamsarlık yaratmayan, hayatın tüm güzelliklerine karşın insanların zor anları olduğunu da anımsatan resimlerdir. Hopper bu anları öyle bir ifadeyle sunar ki, siz farkında olmadan sizinle aynı resme bakanlara yakınlık hissedersiniz. Botton’un da dediği gibi yalnızlığınızı, yalnız olmadığınızı göstererek hafifletir. Yine de bu yalnızlığınızı bozacak harekette bulunmaz, kendi içinizde bunu fark etmenin kısa mutluluğunu yaşarsınız. Dikte etmez, farkındalık yaratır.

santralistanbul’da yaşadığım his, tam da buydu. Alana girdiğiniz anda kendinizle baş başa kalma arzusu ile tanıdıklarınızla vakit geçirme isteği arasında gidip geldiğiniz bir yerdi burası. Az önce terk edilmiş bir yer ile kendi terk edilmiş anlarınızı yaşadığınız bu yerde, öte yandan her an dolacak ve bir anda capcanlı bir yer olacak kadar da potansiyel bir enerji hissediyordunuz. Kendi içimizde hissettiğimiz tüm gelgitli durumlar için burada bir köşe bulmak mümkündü sanki.

Bu tinsel havanın, mimarlık mesleğinin o alışılageldik vahşi müdahalelerine rağmen olabildiğince korunmaya çalışılması, bu projenin müelliflerinin en büyük başarısı kanımca. Kimi yapı ölçeklerinde bu tutumun tutarlılığı zedelenmiş olsa da (Enerji Müzesi’ndeki yürüyüş yolunun malzeme seçimleri veya kuzey girişindeki kafenin parıltılı renklerinde olduğu gibi) tüm kampusun genel atmosferi, iki sene önceki o gizemli havasından parçaları hala saklıyor. Her şeyden önce proje müelliflerini bundan dolayı kutlamak gerek.

Bina ölçeğine inip tek tek binalara baktığımızda ise, santralistanbul arazisindeki en baskın yapının elbette ki Çağdaş Sanatlar Merkezi olduğunu kabul etmek gerekir. Ayrıca tüm alanın çeperlerine sıralanmış eğitim bloklarının da tasarımından bahsetmeden geçmek mümkün değil. Daha çok Nevzat Sayın’ın çizgilerini taşıyan bu eğitim bloklarında tam tanımlanamayan bir gemi mekaniği estetiği var. Sayın’ın Irmak Lisesi’nde de kullandığı uzun güverte misali cepheye asılı koridorları, korkulukları, çelik gergileri ve gri tonları ile bu bloklar, liman kenarına demirlemiş henüz inşası tamamlanmamış gemiler gibi duruyorlar. Zemin yapısı nedeniyle bodrumu olmayan bu yapıların çelik strüktürleri ve zeminle kurdukları ilişkiler, detaylar da bu metaforu güçlendiriyor. Bu bitmemişlik hissi ise, santralistanbul’un geneline hakim; burada aldığımız keyfin de kaynağı belki bu bitmemişlik hissinden kaynaklanıyor. Her noktası ile düşünülüp pırıl pırıl bitirilmiş yapıların pek çoğunda insana nasıl davranması gerektiğini dikte eden, totaliter bir atmosfer vardır çoğu kez. Fazla belirtilmiş olmasa da karşınıza geldiği anda size dikte edilen bir yol boyunca o binaya yaklaşır, o kapıdan girer, şu merdivenden çıkar, belirlenmiş noktalardan dışarı bakar, koridorlarında dolaşır, sonra çıkar gidersiniz. Oysa gerek eğitim bloklarında gerekse Çağdaş Sanatlar Merkezi’nde, hatta kampusun açık alanlarında rotanız için birden fazla alternatifin olabileceğini, mekanlarda da duracağınız ve hareket edeceğiniz fazlasıyla esnek bir yapı olduğunu anlıyorsunuz. Yalnız eğitim bloklarının ofis mekanlarında da aynı esnekliğin olmaması, belki de bu tasarımın en zayıf noktalarından biri.

Enerji Müzesi olarak dönüştürülen makine dairelerinin içine yapılan yürüyüş yolu ise, mekan ölçeğinde gerçekten alçakgönüllü davranılarak yapılmış asgari bir mimari müdahale olarak takdir edilmeli. Ancak bu müdahalede keşke, malzeme ve detay ölçeğinde de aynı hassasiyette davranıldığını görebilseydik.

Çağdaş Sanatlar Merkezi ise üzerinde konuşulması en zor yapılardan biri. Bu anıtsal yapı, eskiden aynı yerde bulunan kazan dairesinin izleri üzerinde yükseliyor. Plan ve kütle izleri, eski yapının izlerini takip ediyor, ancak bunun dışında her şey yeni. Önündeki devasa boş ve sert zeminle kurduğu ilişki ise gerçekten çok kuvvetli. Otoparktan yaklaşımda veya kuzeyden gelen aksta ilerlerken, ağaçların ve mevcut alçak yapıların arasında görünen tanımsız gri kutu ile bu alandaki karşılaşma insanı tuhaf bir biçimde çarpıyor. O kadar yabancı ancak bir o kadar da bu yere ait durduğu için, ilk karşılaşmada insanı kararsızlık içinde bırakıyor. Enerji Müzesi olarak dönüştürülen eski yapılarla arasındaki boşluğa doğru yöneldiğinizde, hala girişin tam olarak nerede olduğunu kestiremiyorsunuz. Sanki bu gizemli yapı, sırrını sonuna dek saklamak istiyor gibi davranıyor. Giriş lobisinin loş ortamından sola yöneldiğinizde ikinci bir kararsızlık yaşıyor, rampa veya merdiven arasında bir tercih yapmak zorunda kalıyorsunuz. Üst katlara çıktıkça yapıyı biraz daha iyi kavramış oluyorsunuz. Sirkülasyon hattında gördüğünüz boşluklar, cephe ile olan mesafe, iki blok arasındaki galeri boşluğu, ana merdivenin heykelsi duruşu; bunların hepsi müzeyi gezmeye gelenler için yeni duruş noktaları yaratıyor.

Binanın dış kabuğu ikiye ayrılıyor; zemindeki beton kaide ve bunun üzerinde yükselen yarı şeffaf metal kabuk. Zemin katın içerideki aktiviteleri göstermiyor olması kimilerince bu binanın en zayıf noktası olarak gösterilse de, aslında mekanın yarattığı tüm ruha en uygun ve belki de tasarımın en kuvvetli öğesinin burası olduğunu düşünüyorum. Taşıyıcı ızgaranın da gösterildiği bu brüt beton kaide, kalıp çizgilerinin yarattığı kaba doku ile birlikte, tam bir korugan hissi veriyor. Tasarlanmamış, sanki tesadüfen bulunmuş ve değerlendirilmiş gibi duran bu beton kaide, içerisini gösterecek bazı şeffaf boşluklarla zayıflatılsaydı, üzerindeki devasa metal kutuyla birlikte eminim çok dengesiz bir his yaratacaktı.

Binanın günışığı karşısında davranışı, başta bazı çağdaş sanat küratörleri olmak üzere, tasarımın diğer bir zayıf noktası olarak çok eleştirildi. Batı güneşine bakan uzun cephenin delikli metal bir ızgara ve arkasındaki cam cepheyle birlikte bir müze için en elverişsiz ortamı yarattığı konusunda hemen hemen herkes hemfikir olduysa da, ben aslında bunun bir avantaj olduğunu düşünüyorum. Bunun farkına da binanın açılışında düzenlenen sergideki heykeller bölümüne geldiğimde vardım. Batı güneşini alan bir saatte heykellerin üzerine düşen ışık nedeniyle arkadaki duvarlara ve zemine izlemesi müthiş zevkli gölgeler düşüyordu. Çoğu kez müzelerdeki en önemli unsurun kontrol edilebilir ışık ve nem ortamı olduğunda herkes hemfikir olur. Ancak bu mekanlar hemen hemen hiçbir zaman günışığının değişken özelliklerinden ve doğal kalitesinden yararlanamazlar. Oysa santralistanbul’daki bu müze yapısının en kuvvetli tarafı, bu avantajları kullanabilecek esnek bir potansiyeli kurmuş olması. İstendiğinde ilk sergideki gibi ana mekanlar bölücü duvarlarla tamamen ışık geçirmez bir mekana dönüştürülebilirken, bir başka sergi veya projede, tüm katlara güneş ışığı alınabilir. Cam ve perfore metalden oluşan cephe yüzeyinin taşıyıcı sistemi de aslında, istendiğinde tamamen şeffaf istendiğinde ise tamamen karartılabilecek teknik aksamı taşıyabilirdi, ancak muhtemelen bu tip bir otomasyon, maliyeti oldukça artıracağı için uygulanamamıştır.

Müze binasının tek yadırgadığım noktası, ana merdivenin çıkış yönü oldu. Rampadan çıkıp merdivene yönlenen birinin ikinci merdiven kolunun altından geçmek zorunda kalması biraz tatsız bir deneyim yaşatıyor. Öte yandan tüm mekanın brüt ve kaba dokusunun yanında bazı detayların, özellikle kolon diplerindeki aydınlatma armatürlerin, fazlasıyla rafine olması ve yerden aydınlatılması da insanı rahatsız ediyor. Her ne kadar projenin müellifleri olarak Nevzat Sayın ve Emre Arolat birlikte görünse de, eğitim bloklarının aksine bu binanın temel tasarım kararlarında Emre Arolat’ın çizgileri daha hakim. Tüm mekan ve cephedeki grid sistem, çoğu kez eskizlerini bile kareli kağıtlara çizmeyi tercih eden Arolat’ın hemen hemen tüm yapılarındaki grid kullanımı ile paralellikler taşıyor. Grid sistemin getirdiği güven duygusuyla birlikte bu sistemin kısıtlayıcı olmak bir yana, esnek ve kimi zaman da kararsız olarak kullanılabilmesi ise Arolat’ın bir başarısı olarak kabul edilmeli. Yapının bir diğer fazla öne çıkmayan ama çok önemli başarısı ise sahte bir patina yaratma tuzağına düşülmemiş olması, ki bu, bu tip endüstriyel arkeolojik bir alanda kolay ve genel kabul gören bir stratejidir. Öte yandan bu kadar azla yetinip hayran olunacak hassasiyette bitirilmiş pırıl pırıl bir Swiss Box(!) ile karşılaşmamak da takdir edilecek bir diğer husus.

Bu yapıyı Louise Kahn’ın “Monumentality” söyleminden tutun da Koolhaas’ın “Bigness” teorisine, Tschumi’nin “Vectors and Envelopes” açıklamalarından, Kant’ın “Sublime” tanımlamalarına dek bir dizi argümanla anlatmaya çalışmak mümkün. Ancak temel olarak yarattığı his üzerinden anlatmak daha doğru olur. Kendini göstermekten kaçınan ancak kütlesi ile saklanma ihtimali olmayan, bağırmadan seslenmeye çalışan bir yapının mimarlık camiası dışında bu kadar tepkiyle karşılanması da alışılageldik bir müze binası olmamasından kaynaklanıyor. Öyle alışılmadık bir varlıkla karşılaşıldı ki, herhangi bir kategoriye oturtamadığımız ve tanımlayamadığımız her şeyde olduğu gibi ilk tepkimiz yadırgamak ve kusur bulmak oldu. Bu nedenle güneşin içeri girmesi ya da kapıların dar olması veya çatı yalıtımının aksaklığına varıncaya dek yapılan eleştiriler, bir anda mimari eleştiri statüsüne yükseliverdi kimi çevrelerde. Her bina gibi bu müze binasının da elbette fonksiyonel kusurları var. Ancak Türkiye’de ve hatta dünyada büyük gürültüler çıkartarak geleceğini önceden haber veren pek çok mimari ürünün yarattığı hayal kırıklıkları yanında, santralistanbul’un Çağdaş Sanatlar Merkezi’nin iddiasız bir şekilde bağırmadan ortaya çıkmasını ve mimarlık camiası dışında da farkındalık yaratmasını azımsamamak lazım.

Üzerinde yükseldiği arazinin kırılgan atmosferini yıpratmadan, bitiştiği eski endüstri yapılarıyla iddialaşmadan, hem endüstriyel bir soğukluğu ve ihtişamı yaratmak, hem de herkese açık ve davetkar bir müze binası tasarlamak bir mimarın karşılaşabileceği en zor problemlerden biri olmalı. Bu nedenle kendine bile yabancı bir estetik dili olan, neredeyse boş bir hangar yapısının sonradan her türlü şekilde doldurulabilecek potansiyeli ve esas olarak bu boşluğun tasarlanması konusunda gelinen noktada proje müellifleri herhalde kendileri de tatmin olmuşlardır. Biz ise alışılmamış, bir şekilde yayıncılık dünyası ile bize dikte edilmiş dillerden herhangi birini konuşmayan farklı bir mimarlık ürünü ile karşılaştığımızda ne diyeceğimizi bilemedik, bocaladık. Sessiz bir çarpışma idi, tıpkı Hopper’ın tabloları gibi. Bir benzer hissi başka hangi binada yaşarız bilinmez ama yadırgayacağımız daha çok bina görmeyi arzuladığımız kesin.

Gunay Çilingiroğlu’nun eski Tercüman Binası, bugünlerde temizleniyor. Metobolist akımın izlerini de görebileceğimiz Türkiye’deki en başarılı yapılardan biri olduğu kesin.

Bir ailenin kısa dönem tatilleri ve haftasonu kalışları için tasarlanan SM evi, Asos’un yakınlarındaki köylerin birinde, dik bir yamaca bakan yolun hemen kenarındaki uzun bir arsaya yerleştirilmiş. Ege’nin muhteşem manzarasına odaklanan bu ev, İstanbullu bir ailenin kimi zaman huzur, kimi zaman dostları ile eğlenebileceği basit ama kullanışlı bir ev ihtiyacı ile Mimarlar Tasarım’a başvurmaları sonucunda ortaya çıkmış. Kendi basit barınma ve yaşama ihtiyaçlarının yanısıra evlerinin konforunu zaman zaman ağırlayacakları ziyaretçileri ile paylaşma isteği dışında fazla bir talepleri olmasa da, gerek yerleşim gerekse malzeme ve detaylardaki isabetli kararlarla mimarlar, basitliğin içinden doğabilecek zenginliği bir kez daha göstermiş oluyorlar. Tıpkı kendilerine Ağa Han ödülünü kazandıran ve aynı köyde bir kaç sene önce tamamlanmış B2 evinde olduğu gibi bu evde de anıtsal bir yalınlık hakim.

50 metreye yakın arazi uzunluğu boyunca ve yol kenarından aşağı kottaki tek katlı monoblok gibi görünen kütle, yoldan bakıldığında topoğrafyanın içine oyulmuş gibi kendini gizliyor. Bu koca kütle, önce zemin, sonra duvar ve ardından da çatıya dönüşen katlanmış dış kabuğu ile sanki “yer”in içinde erimiş ve donmuş gibi duruyor. B2 evindekine göre tam tersi bir duruş bu; biri anıtsallığını bir kaide üzerinde dimdik bir duruş ile vurgulamayı tercih ederken diğeri aynı anıtsallığı büyük kütlesine rağmen, sanki bir lahit gibi gizemli bir kaybolma çabası ile sağlıyor.

Bu devasa ve monoblok kütleye biraz daha yaklaştığımızda düzenli aralıklarla kabuğu oluşturan taşları ve çelik strüktürle dilimlenmiş cepheleri farkediyoruz. Bu dilimler kimi yerde tamamen duvara, kimi yerde şeffaflığa, kimi yerde ise tamamen boşluğa dönüşüyor. Bu boşluklar aslında bu katı kütlenin, adeta insan hareketlerini, ışığın ve havanın geçişini regüle eden bir hücre zarı gibi davranmasını sağlıyor; bir anda katı ve cansız kütleye daha farklı bakmamıza neden oluyor.

Tüm bu güçlü tektonik ve heyecan verici özelliklerine rağmen SM evi tekinsiz, esrarengiz bir his de veriyor.  Evin içi 50 metrelik uzunluğu hissetmeyeceğiniz bölümlere ayrılmış, beyaz tavanı ve sıcak atmosferi ile sizi sarıyor. Evin ön cephesini oluşturan,  manzaraya ve geniş bahçeye açılan tamamen şeffaf cephe, rahat mobilyalar bu konforu pekiştiriyor. Evin özellikle köyden görünen adeta “benden uzak dur” diyen soğuk, katı ve endüstriyel yüzü, içine girer girmez tam aksine sıcak bir yuvaya bürünüveriyor.

Algıdaki bu kayma, bu çelişkili görüntüler ve hisler aslında evin sahibi olan şehirli modern ailenin de yansıması bir bakıma. Ait olma hissi ile yabancı olma hissini aynı anda yaşayan modern insana göre SM evi, bu çelişkilerin mükemmel bir tezahürü aslında: Girişimci ruha sahip bireylerden oluşan üst düzey orta sınıf bir ailenin kısa süre kentten kopma isteğine rağmen, kaliteli mobilyalar, lüks ev aletleri ve her türlü iletişim araçları ile alışılageldik kent konforu devam edebiliyor. Evin kentten getirilen yaşamı saklarcasına köye sırtını dönmesi de bu savı destekler nitelikte. Bir tarafı neredeyse tamamen kapalı ve karanlık diğer tarafı ise olabildiğince açık ve şeffaf olan evin kütlesi, köyün karşı yamacından bakıldığında dik topoğrafyayı sanki bir bıçak gibi kesip toprağa yerleşmiş gibi dururken, bu vahşi müdahale bir yandan bakınca neredeyse görünmez olabiliyor. Çelişkilerin mimariye yansıması bu kadarla da kalmıyor; strüktürünü endüstriyel çelik kirişlerin oluşturduğu evin cephesi ve çatısı ise köyün taşları ile örtülüyor, adeta köyden biri gibi davranıyor.

Malzeme seçimi, mekansal organizasyon, insan hareketlerinin düzenlenmesi, cephelerdeki boşlukların geçirgenliği, kütlenin algılanması ve topoğrafyaya yapılan müdaheleler… tüm bunlar SM evinin bir sarkaç gibi huzur dolu bir ev ile esrarengiz bir yapı arasında salınmasına neden oluyor.  Aynen kim için tasarlandıysa o kişilerin yaşadığı gelgitleri gibi.

Kurumsallaşmış ve devasa bütçelere sahip üniversitelerin birer fabrikaya dönüştüğünü savunan Aronowitz ve Readings aslında Amerikan üniversitelerine bir parça haksızlık ediyorlar. Çünkü Amerikan üniversiteleri, küresel kapitalizmin araçlarını ve avantajlarını kullanırken hala evrensel bilimin genişlemesinde en önemli kurum konumundalar. Readings ve Aronowitz Türkiye veya benzeri ülkelerdeki üniversite modellerini inceyeleyecek olsa bu kadar keskin ve net söylemler muhtemelen üretemeyeceklerdi.

Üniversitelerin temel görevlerinin bilim üretmek, araştırma yaparak evrensel bilimin gelişme araçlarını üretmek olduğunu kimse yadsımasa da, günümüzde bu temel misyon Türkiye’de neredeyse ikinci planda kalmış
durumda. Pek çok üniversite fakültesi kendi sektörlerine profesyonel eğitim almış çalışan yetiştirmek için çabalayan, bilimden çok insan üreten kurumlar haline gelmiş durumda.

Türkiye’deki üniversitelerin, özellikle devlet üniversitelerinin bugün küreselleşen dünyadaki bilim üretimine dahil olamaması, hala üniversite-devlet-milli kültür ekseninde, finansal ve yönetimsel özerklik çekişmeleri ile varlıklarını sürdürmeye çalışması, işin kötü tarafı. Bunun iyi bir tarafı ise Amerikan üniversiteleri gibi, fabrikalara dönüşmeden doğru modeller yaratabilecek şanslara hala sahipler. Ne var ki, Türkiye’deki son dönemdeki özel diye tabir edilen,
vakıf üniversiteleri gitgide bu fabrika modelindeki eğitim çarkını oluşturmaya başlamış durumdalar. Pek çoğu da sahiplerinin şirketlerine eleman yetiştirme ideali ile kurulan bu üniversitelerin bilimsel gelişimi sağlayabildikleri henüz söylenemez.

Aslında mimarlık dışındaki alanların fakülte yapılarından, bunların üniversite modellerinden bahsetmem çok da doğru olmaz, çünkü hakim olduğum alanlar değil. Yine de hissetiğim kadarı bu fakültelerde araştırma ve geliştirme çalışmaları, ilgili bilim alanlarında kullanılacak araçlar olarak kullanılabiliyor. Özellikle tıp fakülteleri, bazı mühendisilik bilimleri ve belki işletme fakültelerindeki eğitimin yanısıra yapılan araştırmalar ilgili sektörlerde pratik araçlara dönüşebiliyor.

Mimarlık fakültelerinin ise üniversite yapısı içinde biraz talihsiz bir yeri var. Hep kendilerini doktorlar ve hukukçular ile karşılaştırmayı seçen mimarların elindeki bilginin gücü, imar faaliyetlerinde hemen hemen hiç kullanılmazken, doktorlar ve hukukçular olmadan tıp ve hukuk var olamayacak bilim alanları konumdalar. Mimarlık bilgisinin,
şehirlerin ve yapıların imarında hala elzem bir bilgi olmamasından dolayı, mimarlık fakültelerinde yapılan araştırmalar da hali ile profesyonel hayatta yararsız çalışmalara dönüşüyor. Öncelikle mimarlık fakültelerinin bu açıdan kendilerini sorgulamaya başlaması gerekiyor. Bilim üretiminde geri planda kalan mimarlık fakültelerinde üretilen tezlerden, araştırmalardan, yapılan onca akademik çabadan mimarsız sürüp giden imar faaliyetlerindeki kurum ve kişilerin faydalanmasını beklemek bir yana, bu araştırma ve çalışmalardan pratik yapan mimarlar ve inşaat sektörü de faydalanmıyor. Bugün inşaat malzemesi ve teknolojisi konusundaki yeniliklerin hemen hemen hepsi üniversitelerden
değil bu sektördeki şirketlerden gelmekte. Pratik olarak mimarlık fakültelerinin imar faaliyetlerine katkısını bir yana koyarsak, teorik olarak da üretilen söylemlerin dinlendiği bir ortam ne yazık ki oluşmuyor. Bu sadece Türkiye’ye has bir durum değil elbette, dünyadaki pek çok mimarlık fakültesinin içinde bulunduğu durum da bundan farklı
değil.

Araştırmaları işe yaramayan, akademik çalışmaları ile profesyonel meslek alanına katkıda bulunamayan mimarlık fakülteleri bugün meslek adamı yetiştiren okul seviyesinden öteye geçemiyor. İşin garip tarafı mimarlık fakültelerinin içinde bulundukları durumu kavrayamamış olması. Odaklarını daha iyi mimarlık eğitimine kaydırarak meşruiyetini korumaya çalışan mimarlık fakültelerinin bu işi de ne kadar iyi yaptığı sorgulanmalı.

Bugün kaç mimarlık fakültesi mezunlarının takibini yapıyor? Mezunlarının profesyonel hayatta okulda aldıkları eğitimleri nasıl kullanabildiğini, sanmıyorum ki hiç bir mimarlık fakültesi değerlendiriyor olsun. Oysa mimarlık fakültelerinin artık tek kayda değer üretimi mezunları. Ancak okulların ürünü olarak nitelendirebileceğimiz mezunlarının performansları ile ilgilenmediği için kendi üretim sürecini de sorgulamıyor ve geliştiremiyor. Bugün en
basitinden bir buzdolabı fabrikası, ürettiği her buzdolabını fabrikadan çıktığı andan itibaren tüm tarihini ve performansını izleyip değerlendirip, bu bilgiyi daha iyi buzdolapları üretmek için kullanırken, üniversitelerin mezunlarından bu kadar kopuk olması ilginç bir duyarsızlık.

Mimarlık fakültesinin mimarlık üretiminden bu kadar kopuk olmasının bir diğer nedeni de akademik ve profesyonel dünyanın arasındaki alışverişin sadece kariyer şirketleri ve gazetelerin eleman ilanları tarafından sağlanması. Bugün hemen hemen hiç bir mimarlık ofisi mimarlık fakültelerine nasıl mimarlara ihtiyacı olduğunun bilgisini vermez,
mimarlık fakülteleri de bunu merak etmezler zaten. Mezunların ve çalıştıkları ofisin yöneticilerinin şikayetçi olduğu bu sistemde mimarlık fakültelerinin durumdan görev çıkarmaması gerçekten giderilmesi gereken ciddi bir sorun. Öyle ki, pek çok ofis sahibi esas mimarlık eğitiminin kendi ofislerinde verildiğini iddia edebilir.

Mimarlık ofislerinin ve inşaat şirketlerinin de, alışverişin doğası gereği, mimarlık fakülterine bazı faydaları sağlaması gerekiyor. Bu alışverişin verimli olduğu bazı dönemler kimi üniversitelerde gerçekleşmedi değil. Örneğin Yıldız Üniversitesi Mimarlık Fakültesi’nin bir dönem Türkiye’nin önde gelen mimarlık ofislerinin sahiplerine stüdyo dersi vermesi, jürilerine katması sonucunda bu ofisler okul ve mezunları ile doğrudan bir ilişki kurdu, bazı mezunlar o  ofislerde çalışmaya başladı. Yine de bu ilişki sürekli ve uzun vadeli olmadığı için eğitime dönemsel bir faydadan fazlasını sağlayamadı.

Öte yandan Bilgi Üniversitesi Mimari Tasarım Programı bu sıkıntıların  farkında olarak kurulan ve yeni açılımlar doğurabilecek bir yapı olarak önemli vaatlerde bulunuyor. Öncelikli olarak bu program, stüdyo ağırlıklı bir model benimseyerek ve stüdyo yürütücülerinin tamamını mimarlık ofislerinin sahiplerinden seçerek mevcut akademik ve
profesyonel dünya arasındaki kopukluğun üstesinden gelmeyi hedefliyor. Bu programın mezunlarının pek çoğunun tıpkı Londra’daki AA veya Boston’daki GSD’de olduğu gibi, bu veya benzeri ofisler tarafından işe alınacağı şimdiden aşikar. Sadece stüdyoların profesyonel dünya ile ilişki kurması bir yana, daha akademik tabir edebileceğimiz teorik
derslerinin de profesyonel hayatın eksenine paralel bir çizgide verilmesi de bu mimarlık eğtiminde akademinin gerçek hayatla yeniden buluşması açısından önemli. Mezunları ve gerçek dünya ile ilişkisini koparmadığı sürece programın kendini sürekli yenileyerek Türkiye’deki mimarlık üretimine ciddi katkısı olacağı ve yeni açılımlara neden
olacağı şimdiden seziliyor.

Türkiye’deki mimarlık fakültelerinin de kendi eğitim modellerini ciddi sorgulamalara tabi tutması, güncel mimarlık üretimindeki rollerinin hesabını yapmaları, eğitimin yanısıra araştırma ve geliştirme misyonlarını yeniden kazanmaları gerekiyor. Aksi takdirde zaten mimarsız üretime aşina olan inşaat sektörü kendi teknikerlerini yetiştirecek ve mimarlık fakülteleri kendi meşruiyetlerini yavaş yavaş kaybetme aşamasına gidecekler.

1930’ların Almanyası’nda idealize edilmiş Neo-klasik yapılar, politik bir araç olarak kullanılıyordu. Hiç bir zaman Roma İmparatorluğu veya Antik Yunan Medeniyeti ile organik bir ilişkisi olmamasına rağmen, bu iki medeniyetin kalıntılarından esinlenen devasa anıtsal yapılar ve aksiyal düzendeki şehir planları Almanya’nın destansı bir geçmiş yaratma ve bunu taşa dönüştürme çabaları idi. O dönemin Almanyası mimarlık ve kültür üretimi açısından tam bir çelişkiler yumağı idi. Bir yanda hiç varolmamış bir efsanenin eserlerini ve o medeniyeti baştan yaratma çabası varken, bir yanda da romantik ulusalcılık söylemine dayalı folkrolik (völkisch) bir halkçılık akımı destekleniyordu. Anti-Semitizm ile birleştirilen tüm bu söylemler, zaten dünyayı kasıp kavuran ekonomik buhran döneminde ve çalkantılı siyeset ortamında ne yapacağını bilemeyen Alman halkı için ne yazık ki can simidi olarak görüldü.

Nazi hükümetinin görselliği politik bir araç olarak kullanması, pek çok akademik araştırmaya konu olan önemli bir tutumdu. Hitler için mimarlık ise başlıbaşına siyasi bir araç idi. Varolmayan bir geçmişin kalıntılarını şimdiden yaratıp mitolojik bir üstünlük elde etmeyi hayal eden Hitler ve baş mimarı Albert Speer, “harabe teorisi”’ gibi bir söylem bile ürettiler. Antik Akdeniz medeniyetinin hayranlığı ile yapılan anıtsal yapıların yüzyıllar sonunda kalıntılarının nasıl görüneceği, pek çok Nazi yapısının tasarlanmasında esas çıkış noktası oldu. Şehirlerde ölçeği kaçmış bir anıtsallık benimsenirken, kırsal yörelerde ortaçağ Almanyası’nın huzurlu ve özgür günlerine gönderme yapan doğa ile uyumlu konut ve kamu binaları teşvik ediliyordu. Önceleri Herman Muthesius ve ardından gelen Heinrich Tessenow, neo-klasizmle yoğrulmuş romantik mimarlığın çerçevesini çizen figürlerdi. Toplu konutlara ve şehirleşmeye karşı olan Tessenow hiç bir zaman Nazi Almanyası’nın politikalarını benimsemedi. Oysa Nazi yöneticileri onun mimarlığını çok benimsemişti. İşin ilginç tarafı, Hitler’in mimarı olarak ün yapan Albert Speer’in Tessenow’un öğrencisi olmasıydı.

Ancak hiç bir zaman Hitler’in ve yakınlarının aklında tutarlı bir mimari politika var olamadı. Bir yandan Tessenow’un fikirleri kırsal Alman mimarlığı için benimsenirken, öte yandan şehirleşmeyi körükleyen toplu konutların daha kolay üretilmesi için fabrikasyon sistemler kuruldu. Fonkisyonellikten uzak anıtsal yapılar geleceğe dönük bir tarihselcilikle ardı arkasına planlanırken, sadece fonksiyonel ihtiyaçlarla kurgulanmış çalışma ve konsantrasyon kampları tasarlanıp inşa ediliyordu. Tüm bu karmaşayı belki tek bir şey parantez içine alabilirdi: Halkı bütünleştirecek ve kontrolü kolaylaştıracak milli kimliğin yaratılma kaygısı… Ancak ne var ki bu kaygının ve çabaların, sadece 1933’de iktidara gelen Nazi Partisi’ne maledilmesi de yanlış olur. İnsanlığın en trajik dönemlerinden birine giden bu yolun yaratıcıları Nazi Almanyası dönemi öncesinde toplumu sürükleyen kanaat lideri figürlerdi. Müzikten siyasete, mimarlıktan tıbba dek pek çok alanda fikir sahipleri, söyledikleri ve yaptıkları ile sonuçlarını tahmin etmeden ve istemeden bu ortamı oluşturdular.

Artık dünya totaliter rejimlerin, klasik anlamdaki imparatorluk hayallerinin ve diktatörlerin var olamayacağı bir evreye girdi. Ancak politika artık daha belirsiz, kaypak ve kaygan bir şekle büründü. Mimarlık da, eskisi gibi politikanın bir aracı olarak görülmüyor artık. Çok daha etkili medya araçları mimarlığın yerini aldı. Yine de çevremizdeki pek çok yapısal değişim biz farkında olmasak da bizim dünyaya bakışımızı değiştiriyor. Nasıl derseniz bir iki yakın örnek vermek iyi olur.

İstanbul’un çeşitli yerlerinde son zamanlarda traji-komik bir görüntüye şahit olmaya başladık. Özellikle Şişli, Üsküdar, Beykoz belediyelerinin sınırları içindeki elektrik trafoları binalarına “Geleneksel Türk Evi” makyajı yapıldığını izliyoruz. Yıllardır önünden geçip gittiğimiz, çoğumuzun farkına bile varmadığı bu cephesi sadece havalandırma ızgaralarından ve bir servis kapısından oluşan, kırma çatılı basit yapıların görüntüleri bir kaç günde değişiverdi. Ahşap çıtalardan kafesli pencereler yapıştırıldı, bu çıtaların arkasına cam görüntüsü vermek için pleksiglas levhalar yerleştirildi. Kiminde daha da gerçekçi durması için dantelli perdeler çizildi, boyandı. Alt kotlarına, subasman etkisi verecek şekilde taş dokusu boyandı. Her bir pencerenin önüne de plastik çiçekleri olan saksılar yerleştirildi.

“Geleneksel Türk Evi görüntüsü” deyiminin anlamsızlığı bir yana (ki bu deyimin çağrıştırdığı ilk görüntü ne Mardin, ne Muğla evidir; hemen hemen her zaman Safranbolu’ndaki evler akla gelir), bu görüntüyü endüstriyel bir yapıya giydirme zihniyeti iktidar kurumlarında artık patolojik hale gelmeye başlayan “kimlik” buhranımızın bir sonucundan başka bir şey değil. Aynı sıkıntının sonuçlarını vapur iskelelerinde de izliyoruz. Görünen o ki, sadece “bizden olsun, bir de ahşap olsun” gibi basit bir cümleyle verilen brief sayesinde artık üzerinde cami alemi olan çinko çatılı “Geleneksel Türk Mimarisi” izlerini taşıyan iskeleler boğazda yerlerini alacak. Beşiktaş İskelesi’nden sonra, Bakırköy İskelesi de tamamlanmak üzere. Sıradaki Bostancı ve diğer iskelelerin projelerini de (Belediyemiz herşeyi bizden gizli saklı yaptığı için), bu projeleri üreten müstesna mimar Erkan İnce’nin web sitesini kurcalayarak bulabilirsiniz. Tabi, bundan 20-30 yıl sonra, hangi iskelenin yapıldığı döneme ait özgün mimari bir eser olduğunu, hangisinin daha eski görünmesine rağmen daha yeni ama taklit olduğunu hatırlamak ve bu saçmalığı çocuğumuza açıklamak zorunda kalacak olan bizler, o an geldiğinde sayın Erkan İnce’yi de minnetle anacağız.

Bu kamusal yapıların her birinin ortak iddiası geleneksel olmak. Bir ara gündemi meşgul eden “Geleneksel Türk Tipi Okul Binaları”’ını da burada anmakta fayda var. Geleneksel Türk Evi mimarlığından unsurlar içeren veya onlara “gönderme yapan” devasa spor salonları (Kasımpaşa’da Belediye Başkanımız Kadir Topbaş’ın altında imzası olan çarpıcı bir örneğini bulabilirsiniz), geleneksel oteller, geleneksel adliye binaları, geleneksel hastaneler, geleneksel fabrikalar ve geleneksel tavuk çiftlikleri hayatımızın geçtiği mekanlar olacak.

Öte yandan “kimlikli mimari eserler” üretme arzusu sadece yapı ölçeğinde kalmayacak gibi görünüyor. İstanbul Metropoliten Planlama ofisi, Müze-Kent İstanbul projesi bir mahalleyi olduğu gibi Geleneksel Türk Mahallesi’ne dönüştürmek için kolları sıvadı bile. Müze-Kent gibi anlamsız bir ada sahip bu proje çerçevesinde, depremde nasılsa yıkılacak bahanesi ile Süleymaniye çevresinde pek çok yapı istimlakla belediyenin eline geçecek, orada yaşayan halk da gözden uzak Kiptaş’ın ürettiği niteliksiz toplu konutlara yerleştirilecek. Yerlerine, Prof.Dr. Cengiz Eruzun yönetiminde bu çağda yaşadığını sanan mimarlar tarafından tasarlanan manipüle edilmiş Geleneksel Türk Evleri yerleştirilip nezih bir mahalle ortamı yaratılacak. İstiklal Caddesi’ndeki işportacılara forma giydiren bu zihniyet herhalde Türk Graniti kaplanmış “yeni tarihi” sokaklarında, geleneksel kıyafetlerde şerbetçilerin, simitçilerin, macuncuların dolaşmasını da muhtemelen projeye ait bir karar olarak almıştır.

Sokaktaki simitçiye, mısırcıya üniforma giyidirip onu nezihleştiren, esnafının tabelelarını tek tip yapmak için zorlayan, Sulukule’deki, Süleymaniye’deki vatandaşlarını topluca gözden uzak bir yere kaldıran, sokaklarına Türk Graniti döşüyor diye reklam yapan zihniyet, sinsi bir şekilde İstanbul’u bir dünya kenti yapan farklılıkların hepsini yerle bir ediyor. Geleneksel Türk Mimarisi gibi bulanık bir başlıkla örtülen niyetlerin arkasında nezih insanların yaşadığı mutena semtlerin hayali var. Bu öyle bir hayal ki, tarih kitaplarının hepimize ta ilkokuldan beri zorlaya zorlaya öğrettikleri muhteşem destansı geçmişimizin tüm parılıtılı kalıntılarından oluşuyor sadece. Gerçeklikten uzak bu efsanelerin dekorunu yaratmayı amaçlayan iktidara sahip belediye ve merkezi hükümet idarecileri de tüm bunların gerekçesini ya turistler ya da deprem olarak gösteriyor ki o da bir başka patalojik durum.

Zaha Hadid gibi çağımızın en öncü uluslararası kimliğe sahip mimarlarından birine koskoca bir kent parçasının tasarımını verdiği için böbürlenen belediye yöneticileri, yüz yıllar önce mefta olmuş Leonardo da Vinci’nin köprüsünün aynısını yapacağım diyebiliyor. Bir tarafta Dubai’li şeyhlerin sıradan kulelerini öve öve bitiremezken, öte yandan vapur iskelelerinin, trafo binalarının hepsine Türk Evi kıyafeti giydiriyor.1

Şimdi, ne ilgisi var bunların Almanya’daki 1930 dönemi mimarlık ortamı ile diyenler çıkabilir. Elbette ki birebir örtüşen hiç bir şey yok. Neyse ki, ne bir diktatör, ne totaliter bir rejim, ne ırkçılık, ne bir dünya savaşı, ne de ekonomik buhran mevzubahis. Lakin, 1930’ların Almanyası’nda mimarlık, hiç bir zaman varolmamış bir destanı yaratmak ve mili bir kimlik yaratmak için kullanılmıştı. O kimlik paranoyasının trajik sonuçları malum.

İstanbul’da ve Türkiye’nin pek çok kentinde yapılmak istenen ise, hiç bir zaman aynı anda varolmamış tarihsel dönemlerin en iyi kısımlarından cilalı bir kimlik üretme sevdasından başka bir şey değil. Turistlere yer açma bahanesi ile esnafı şehir dışına kovalayan, her tarihi binaya potansiyel otel diye bakan, her semti mutenalaştırmak için vatandaşının elinden evini alıp yerine taklit Osmanlı Konakları diken, üstelik tek bir siyasi görüşe de bağlanamayan bilinçsiz bir tavır sürüyor Türkiye’de. Korkunç olan şu ki, muhafazakarlık gibi masum bir maske ile saklanan bu tavır, hiç bir zaman bir proje olarak kurgulanmış olmasa da, toplumsal olarak genel kabul gören ve itiraz edilmez bir tavır haline gelmeye başladı. Homojen ve hijyenik kimlik sevdasının ucube ürünleri bu ülkenin insanlarını değiştiriyor mu derseniz, bugüne dek binlercesi yapılan Sinan dönemi kopyası camileri, yeni yapılan garip vapur iskelelerini, adliye binalarını veya “Geleneksel Türk Trafolarını” gördüğünüz halde neden buna şaşırmadığınızı ve kızmadığınızı bir düşünün.

Farklı olmaktan, yenilikten ve gelecekten korkan bir neslin geçmişe dönük hayali sinsice gerçekleşiyor, öyle sinsi ki o neslin çocukları bile bunun farkında değil.2 Sonuçlarının daha trajik olmayacağını iddia edebilir misiniz?

Kees Christiaanse

Kees Christiaanse: We love to make masterplans exactly, because of the reasons that you just mentioned. Nowadays, you can not design a region, and then because of implementation reasons, it can only be ready in the next ten years. It’s not possible, because in every two years something else happens. So, you must work with something that takes into account unexpected social, demographic, political conditions, that can work with different speeds or accomodate varying programs, that has all kinds of flexibilities. Now the question is can you make a masterplan or not? We say “yes” because, we have been developing a working method in making masterplans that have this potential of flexibility, but at the same time, have a very strong quality of public space and also very strong quality in design principles.

So, for instance, we prepeare masterplans which have a very self-evident basic structure and sustainable for many years probably.And, then we test different phasings and rules on the building plots which are also flexible. So, we experiment with the valids between flexibility and fixation. Therefore in that respect, we think it’s very interesting to make masterplans nowadays. We also find it necessary, because if you do not make masterplans, it brings a total anarchy. In addition to that if you make fixed urban visions, you have no way of getting there again.

ŞY: So, that’s a new definition of masterplan in your own way…

KC: Yes, that’s our definition of a masterplan. It is a sustainable framework for a development that accomodates different programs at different time speed on different circumstances. However, it has basic design qualities, therein it’s not a planning tool, nor it ain’t only based on administrative aspects, it is really a design tool. So we fix certain elements that you think are very important and which we think are also long lasting.

ŞY: And, then you change it according to the dynamics…

KC: Yes, certainly. And here after masterplaning becomes very attractive.

ŞY: But in fact it is not very practical in terms of the situation that we don’t have stable economical and political conditions. It takes more than flexibility in our countries for a masterplan to be successful.

KC: That’s true. And, the second step is the process. You have to indicate the right process. Therefore we’d always try to make the correct masterplans but also design the process as a daily subject for people to talk with each other.

ŞY: Maybe that’s even more important…

KC: That’s at least as important as that.Because otherwise, the quality of your masterplan may come less strong. So, we have been trying to do that in situations with bad economy, like Eastern Germany, where there is no growth, but only ruins. We have been testing it in other areas where there are a lot of squatters, and it seems to work. So I think this methodology could be adapted to here very well, for instance, in this city. I would be very eager to test the way we work here, in an area, to transform the area. Not to wipe out the area and build something new, but to transform it.

Gülin Şenol: I want to ask you something about the “mixed function”, “mixed use”. It’s been too long since architects and urban planners have left the progress of “segregation” which shapes and segregates cities to function, for instance, here is working area, there is housing area, etc.

But segregation is still here and I think it’s getting more dangerous. Because, if one does not know how to define segregation correctly, segregation process can dominate big areas of cities and can turn them to satellites.

KC: That’s true.

GŞ: Since you are describing your project as “mixed-use”, I want to ask you, what is your point of view of “segregation”?

KC: There are a lot of urban situations in which you can not very well influence the condition of mono-functionality, that there is only one function. For example, business blocks or shoping malls or things like that.Today, there is a tendency to generate a kind of mono-functionality and consequently produce segregated unity. For instance, legislation in the Netherlands prevents housing to be completely mixed up with enterprises, and so there are housing estates next to business blocks.

This is a problem, but on the other hand, you can work on it in a strategical way.For instance, you can work with “mixed use” in a kind of homeopathic way: Like a kind of acapuncture.As an example, you have a business park area and you say: “Ok, we can not mix it up with housing but we can put some strategic points here and there”, where you make public services, some small concentration of housing, some recreation facilities. So the whole area is mainly still a segregated area but you have certain points into it where you bring to life with other functions, and that works. A good example is the Silicon Valley in San Francisco: First of all, it was a university campus, with these soft enterprises and computer industries,it became a big business part. But at a certain point it became so dense that they attracted restaurants, hotels, housing, etc. Gradually, it became a city in the end. Therefore we can not prevent trends to mono-functionality and segregation completely. However we may have strategy on technical instruments in the urban design aspect that we determine its strategic points, conditions for the development of auto-functions. And, these auto functions could be when they are right and strong enough to give these situations a little bit of better urban condition.

If you say that it’s bad and we should mix up everything, you might be right but it is not possible at the moment. It’s not in accordance to social and economical tendencies today. Saying “ok then, we are lost, segragation is there and this is only bad” is not true, because if you work hard you can derive successfull tasks under these circumstances. But of course together with this segregation, we have what is much more dangerous; the aspect of scale jump-enlargement of scale.

Here, in this area you have all kinds of houses and functions. And, in the periphery you have a block of 200 meters which is only shopping mall. Now the danger in old cities is that these old neighbourhoods are being replaced by only one function, which is even more dangerous than the aspect of segregation and new developments.Also there we are working we call it homeopathic interventions because they are very thin, great small interventions, and injections. If you make them very good and strong, in the right position, then they will have a sort of effect.

ŞY: Do you think that this “mixed functioning” is an alternative for also social-function between social groups? I mean, how far does it work? Like replacing the workers in a restaurant with socially disadvantaged people, maybe it works in one example but in another example, like placing high income resdiences just next to offices or any other commercial places with socially disadvantage people…How does the tension work there?

KC: It depends on the type of city and the country you’re working on.

ŞY: So, “mixed functioning” can vary according to different…

KC: Yes, I think so. In general, people should not be too afraid of it. In fact, it is less problematic than people think. Like the fact that you have all this gated communities here. Most of these gated communities the walls are not necessary because they will not have any problem. They only have a psychological wall around them. The same is probably applicable to the situations where a more luxurious environment is settled close to a poorer environment. It is a problem in countries where there is a lot of violence, like Brasil. But European countries aren’t like Turkey. I don’t think it is a problem at all. It is even contributing to the process of development and gentification, which is good for the city anyway. I don’t know, you have here this example of American Embassy, haven’t you? I don’t know exactly what happened but…

ŞY: Yes…You should see the new one.

KC: Yes, I saw it from a boat in the Bosphorus.

ŞY: Well, you should see the neighborhood it is located in. I mean, it’s just like a castle on top of a hill where a low income neighbourhood is cituated. So, people are very disturbed by its presence, because of high security reasons there.

KC: The security problem is terrible.

Ömer Kanıpak: In that neighbourhood, it also has a small American living.

GŞ: Yes, there is a Dounkin Donut…

KC: But, before the Embassy, it was a poor neighbourhood, right?

GŞ: Yes.

ŞY: Yes, quiet poor; it’s still poor one. When the Embassy moved there, they did a security check. They checked the homes of all the people, checked the records of the people living there, so it was just like the whole neighbourhood was checked.

ÖK: Can you show examples of your projects; especially the one is in Netherlands? The question of secutiry comes to my mind; I think it is not a very big issue, especially in Netherlands because you can not create open public spaces in the neighbourhood or even in the appartment blocks. But security is a big problem, especially in Istanbul or in big metropols. If you had the chance to design a social housing, for example in Istanbul, what would be your tools?

KC: That’s a good question. But I must say that certain parts of Amsterdam and certain parts of Rotterdam are more dangerous than Istanbul; because we have the problem of immigrants. The Dutch state has been too tolerant and does not control these groups. This ended up with the formation of certain areas, where one can not walk on the street; one can not take the metro at night. This is ridiculous. The situation is similar to Paris, to the banlieues around Paris, they have had these rights. We have also had these rights, same kind of rights. And, you also have it in London. There you also have it, in areas like Brixton you have this security problem. But you don’t have it in Germany at all.

Therefore, while we have been designing a social house in such a poor neighbourhood in Amsterdam, we deviced a set of criteria to be designed and implemented in the scheme which is directly connected to the social control. Istanbul is a very safe city with 15 million people; I think one of the reasons of this safety is the social control in the neighbourhood. I think the social control is a much better instrument to arrive social security than cameras, walls and fences. So, for instance, what we did was we said, we make appartment buildings, but we make as many front doors of appartments on the ground floor so that everybody has his own letterbox and has his own territory entrance. So this is one point of the project which is not always possible. Then we connected a maximum of, for instance, 8 to 10 appartments in one status so that everybody knows eachother and that the distance to the front door is very close. Then we make much glass, in this way you have a transparent view, then we make all the ground level parts of the buildings inhabited. They are not circles with storages or parkings but they are ground level active zones with people who live there or work there. Then, the public space, we do not make a nice garden or lawn but we gave to the people in the flats, also the people in the top, little gardens. So, people start to care for their environment. And, we have a completion of all this interventions. In the end, for instance we have a much higher level of social security in that area than somewhere else.

ÖK: You add a human factor as a design element.

ŞY: As intermedia.

KC: Yes, that’s right.

GŞ: How do you define the social meaning of “sustainability”? While talking about “sustainability”, generally it is given point to its ecological meaning, but it is very necessary to bring social cohesion…

KC: Exactly.

GŞ: …and make the place vibrant.

KC: Did you read our list about it?

GŞ: Yes, I did.

KC: Because we have a kind of expression says that dominant “social sustainability” and “sustainable technology” are real “sustainability”. Expressing the “sustainable technology”, we say that “you don’t use much energy and you have to clean water and have a water management etc.”, but then nobody say; “All right, what is urban social sustainability?”

At this point we have to check the list of criteria. It’s that we do not make urban design as a tabula rasa, transformation concept, and unexpectedness of flexibility, that we make very efficient land use, that we work on the transition between public and private, that we work on the collective control and the maintenance of public space by the inhabitants, that we create active pontages on the ground level, etc. I’m always tied to design of neighbourhood according to those criterias.

GŞ: In your lecture at Istanbul Bilgi University, while you were talking about your housing complex you used the term of “socializing machine” for your house. It’s very interesting to depict a house as a “socializing machine”, because of the increasing number of gated communities and demands for gated communities. At this point, it’s very interesting to make the city centre attractive for families. What is your strategy to make the city center and make the house attractive?

KC: It is very true. It’s not so easy; and also cultural. For example, the German people are more likely to live in the city than Dutch people. Dutch people are a bit like Americans; they were farmers and after the war, they became wealthy and hold houses. So, they’re like suburban people more than living in the city. And the German people are much more used to living in cities because they also have very beautiful 19th century neighbourhoods. They are very nice and unique areas. Scilicet it depends on the country, region and culture.

However, let’s say generally there is a tendancy of families with children to go out of the city. It is like an American dream: Big house with a car. You can see it everywhere; we have seen exactly the same neighbourhood in Shangai, exactly the same neighbourhood in Florida and in Moscow. So, that is a kind of a global city idea which everybody likes and the consequences that the city itself is abandoned of families, that only the poor families, students, artists, stay there.

So socially disembalanced situations occur. Sometimes it becomes to a very bad situation like in Detroit. Detroit is a horrible city, completely human wrecked.

GŞ: Detroit is really horrible city.

KC: So, we try in Holland, to return certain amount of people with families back into the city. And we have two good conditions to do that. First thing is we have many harbour areas in cities that are abandoned. And the second thing is that these harbour areas are owned by the city. Therefore, the land price can be determined by the city and can be kept low. So you can get housing in, if the prices will be commercial, like on the Bosphorus, you’ll be able to make housing. So, with these two advantages we have in the Netherlands, we’ll be able to get low rise, high density housing for families back into the city.

ÖK: Is it working?

KC: Yes, It’s working a little bit.

ÖK: But, what happens to the rural areas? All the people are coming to cities, are they emptied?

KC: No.It’s not so dramatic. The percentage of these harbour areas, these family residents in relation to the people living around the city is very low. It’s very little. But, it helps to bring the city to a better condition. But of course there is still the development of green fields going on. However that’s a very contradictory situation because we have a very small country. It’s about the size of the European part of Turkey. And there are about fifteen or sixteen milion people. So it’s about same conditions with Istanbul in that respect. And you drive in two hours from one end to the other. Now the strange condition is that we have enough space left because it was a farmland, and the farmers are stopping to produce because the farmers do not make money any more. So they move to Poland or to Canada. And we get our milk from Poland. So the part of the country site is being developed because it is not agricultural any more. But there is a kind of anti-urban movement that tries to prevent more settlement being in the land. So we have the strange thing that the fields are not used. That they are artificial, not natural.They are not allowed to be used for development too much. Therefore nobody knows what to do with them.

ÖK: And the birth rate is not too high. So the population is quiet stable.

KC: It’s quiet stable. And now it’s first year, this year it’s going down.

ÖK: Actually, that means that the development would stop?

KC: Yes, I think it will automatically stop. The strange thing what you see now is that people create this beautiful circumstance, they recreate water. Formerly we took land from the water, water was our enemy, and now we make water again in order to make nice houses on the water.It is very strange. But, I think development will gradually stabilize, because I think the population will more or less stabilize. We will get older, we have this aging problem.

ÖK: You don’t have so much immigration problem recently as much as past years?

KC: No, not any more…

ÖK: Is it a good thing? What do you think about the future of the Nederlands? I mean, should the development and economy be steady?

KC: I think the economy is little bit in danger maybe because there are not enough people. But you could also imagine that gradually what adapts to having less people. I mean a country like Finland is only 4 million people, ten times bigger than Holland and also is wealthy.

ŞY: Maybe focusing on one type of industry, I mean Finnish people are doing like IT technologies and timber work…

KC: In Holland we almost don’t have industry. So it is trade, services and transport distribution. The Dutch have all the truck companies and all the world companies, the courier services, etc.

ŞY: At this point I would like to ask you a question, because we have a recent problem, as architects we also can not understand the process, we have a huge pressure on the housing industry in Turkey now, maybe you also have observed, we have like 114 housing projects that are under construction right now in Istanbul and none of them are social housing. And they have huge surface areas so, I would like to ask you as a planner, what is the reason of pressurizing housing so much and what is expected as dynamic of housing. While people are desining housings, what are their expectations? I think it should not be only about immigration rate. In Berlin, I know that people were expecting a lot of immigration ten years ago and they built many houses, people didn’t come, the houses stayed same and now a lot of housing are empty. And we are currently constructing huge amount of housing so, what is your opinion about this?

KC: Maybe in that respect Netherlands is a good example, because in the Netherlands we built millions of houses after the war, social housing, big apartment buildings which are now being taken down. This is not so bad, because they have served 30- 40 years and they have been built for a condition that is not present any more. The condition was more or less an emergency condition after the war. And, what you see now is that because of all these apartments were in the hands of housing cooperations or the city, they can just decide to take them down or sell them. So, what happens now? They’ll be replaced some low-rise apartments. We do exactly the reverse of what happens here; we are taking down the high-rise and replacing it by dense and low-rise. Here you are taking down the “gecekondu” (slutter) and replacing them by high-rise ones.

ŞY: And, we won’t maybe have the opportunity to reverse it because it will be private ownership. All this houses are now done by the city itself. So they will be privately owned and will be used for investment in the end.

ÖK: But, I think that market economy will find its way in the future.

ŞY: But I’m asking that you think that it works in that way, the market economy is finding its way or like in the Berlin example…

KC: Let’s say it in the different way. What people here are trying to do now, I think is understandable out of needed housing capacity, but I think, that the urban designs and the typology is wrong. I think that it is possible to make very qualitative housing and neighbourhoods here, that are high density, that are not high-rise towers and that have kind of flexible system and can adapt ot future. And I think that is more the key to work on. You create other typologies that meet the demand of the housing market; because that is also an economical engine for the welfare of the city. Building production anyway, is a very positive economic force for the development of the city. But the question is how do you do that? And what happens now is if they go on like they do now, you’ll have all the slutter (gecekondu) areas gone and the towers everywhere…

ŞY: Not only the gecekondu areas I am suspecting that also the industrial and trade zones are under the pressure of this housing boom. I was going to ask you, in this manner, that you are always telling about the flexibility in post-industrial areas. Of course, when something is post it’s easier to reckon or to plan that area, but we have areas like we are in a trans-industrial process now like in Mexico City or like Johannesburg. We are still producing but we are in a transition period and soon it will be replaced by something else. It’s very critical to work on this just in this phase of transition.

KC:True, however on the other hand, Turkish industry is very good, you know.

ŞY: In the case of Istanbul, I think it is not that positive, because we know the textile industry has undergone serious problems. So, the industry in Istanbul which is mainly textile will be replaced by something else, we are just in the period of transition.

KC: As you know these things are very difficult to predict.Because, the textile here is also in crisis because of the low rates in Romania, Ukraine, and China. Nobody would expect 10 years ago that it would be so bad. So, I think there are always these kinds of very strong changes in cities, due to certain influence from the world that nobody can predict. In a way the same thing happens in the Netherlands, in the harbours, the ship building industry. We had a big industry 25-30 years ago, which was a ship building industry. And there were extreme harbour activities. The ship industry died becasue of Korean and Japanese were making the same ships for half of the price. So the whole Dutch ship industry is dead. It was one thousand year old.

GŞ: What about the car industry? Because you know that, at low price car production, Chinese are…

KC: We don’t have a car industry. That is for the Germans. So one of the core businesses of the culture with a history of thousand years was gone within ten years. And the second thing is that harbour activities faced such a scale enlargement that the harbours in the neighbourhoods of cities were abandoned and much bigger harbours were created outside. So you have these two events that had total radical effect on the economy of the city. Work left the city, the activity left the city, whole type of economic factors left the country. The factor of these abandoned industrial areas can’t turn to be positively. So, if we can densify the city within its borders, we can build very high qualitative sites.

ÖK: Maybe you know about the in Istanbul there is a current tendency into emptied ship yards around the Golden Horn area, the touristic places, also small scale work shops around neighbourhood, the tendency to homogenize places, which is not used by the citizens but used by the tourists only. How do you think that it can be prevented? You have similar experiences in other countries or in other cities?

KC: I think the ship building activity is changing by itself. But, for instance, here down in the Golden Horn, you have all these lamp shops and iron shops that the city government wants to move outside of these big buldings, I find very wrong.Because, you can much better accompany these neighbourhoods by urban renovation, by helping property of real estate, balancing it, by upgrading on buildings, so that people who are renting or having those shops will also have kind of a regeneration value and automatically some of this iron shops will go. The poorer and less smart ones will not survive in those areas when the rents increase. Then you get a kind of leveling out and a process of gentrification which is much more human, personal gentrification. And also is much more sensible for the preservation of the public space and fine grain of the neighbourhood. So, I think you can definitely develop policies for these kinds of economic activities. And I think these kinds of massive deportations are completely wrong.

GŞ: At this point I want to ask you about the urban… Especially tourism and consumption are being used as urban renewal tools because these areas must be attractive and profitable for investors; because the first goal of investors is to get huge profit in the short term and tourism is able to give this.

At this point, is it possible to describe an urban renewal project which is not profit bringing? Is it possible to exclude market forces?

KC: No, but let’s say depends on the site. If you go to end of the Golden Horn where the Santral is being build, there you can also work with neighbourhood, participation, kind of social programs and you can get a kind of low profile revitalization going on, least work with small profits or small parties. But of course, here in the center, in the end the global tourism will gain. There is nothing to stop it. You see it already in the bazaar. The bazaar could also be in Holywood or the center of London.

ŞY: Did you also realize the change in Istiklal Street, the shops, etc.

KC: Yes, completely changing.

ÖK: And there is also a steady homogenization process is going on both in the bazaar and in touristic areas. For example, if I were a tourist coming Istanbul, I would like to see more different varieties in the bazaar. All you can see is the gold shops and carpet sellers, nothing else.

KC: I mean the Bazaar is a real example of international tourism. If you go to the bazaar people say there are 500 shops but there are only 5 shops: one for Turkish delight and herbs, one for carpets, one for souvenirs and water pipes, one for scarves, and one for gold, so that’s all there. So, there are only five shops, they sell the same and have the same price, and it’s very difficult to look for something special.

ÖK: What do you think about the future of tourism? I think the mass tourism is going to die in the future because of the ever-broading communication matters. I mean because you don’t need to see by your eyes, you can visit by mass communication tools. You see by television by internet…

KC: No, I don’t think so. I think the most beautiful cities like Istanbul; will have an eternal and ever-increasing attraction for tourism. For instance, in Amsterdam which used to be popular for Japanese starting at the end of 60’s, became completely boomed in 70’s and beginning of the 80’s, now it’s going down but who is coming now to Amsterdam? The Rich Chinese! Chinese is an unlimited resource.

ŞY: For everybody in the world…

KC: Yes…For instance, you see suddenly enormous mass of Czechs and Polish people coming to Amsterdam. I think Istanbul has a very big attraction for whole Asia. They come from Azerbaijan, they come here from Ukraine. So I’m a little bit pessimistic about the force of international tourists. I think, it’s so powerful and profitable, and it is such a good political tool for politicians to make their city more beautiful. I think Istanbul will be like Barcelona, if it goes on like this.

ŞY: Do you know anything about Haydarpaşa Port area transformation? Do you know where Haydarpaşa is?

KC: That’s on the other side.

ŞY: Yes.

KC: You mean the scheme of Zaha Hadid?

ŞY: No, no. She didn’t design anything there. You know this port area of Haydarpaşa, Harem?

KC: Yes, yes. Where the two towers…
.
ŞY: Yes. The two towers of University Of Marmara. The city is planning to move the harbour to the out skirts of the city and use that plot as a tourism area and international fair area for the future, and they gave the comission to different architects and they are now designing a project like a gated visit area for the future, where they will have this international fair activities, high-income residences, conference areas and some public space they say. But it will surely be like a satelite city.

ÖK: Like forum 2004 in Barcelona…

KC: Yes, something similar.

ÖK: But in a much larger scale…

GŞ: There would also be housing…

ŞY: In my interview with the architect of the project, he claims that there will also be social hosuing but I am not very sure how will he survive with all of these. I think it will probably be for the service people who will work in the area. So, we think that it will be like a satelite within the city. The cruvazier ships will come and bring tourists and then, take the tourists from there and go away. So, what will be your comment on this kind of transformation within the city?

KC: Let’s say, it could be done. But first of all it should be a masterplan that should be processed rather than a fixed vision so that they could change, what is very important in these kind of development is a fine grain of connectivity, which means that the street pattern within it, should be maximum small and maximum connected to the surrounding street pattern, should not be closed, definitely not. Maybe some small exhibition areas but should not be closedas a whole. So, it should be a living neighbourhood. And then you should work on the different balance of functions. I would not say that would not be possible, but it would always be building in anticipation and procedures and criteria so that it would be part of the city, instead of a kind of an isolated bowl.

ÖK: The problem in Haydarpaşa is I think, they just started by just drawing.

ŞY: A fixed vision and without any masterplans…

ÖK: Everyone wants to see the drawings and the renderings, at first.

ŞY: And the whole discussion was carried on from the idea of finding a symbol for the city of Istanbul, as if it does not have a symbol with the mosques and the silhouette. They are claiming that they’re bringing a new symbol for the city with those seven skyscrapers, in that area. The area is across the historical peninsula. The whole discussion was started from a different point. That was the idea.

KC: Of course, we always have the problem when we make a masterplan like I have just told you. We have to make drawings, what it looks like, in some or other way or build models, because in other way, people, professionals can’t understand it. At this point the danger is that almost immediately they take this picture or model seriously, as the fixed vision. Ask for completely different ways of presentation. The best thing is to build a big model, because in a model you can make three blocks for one block and than make changes and explain people that there are different possibilities, and that works very well. And, I think of course you should make drawing, system, make a vision, and build models for that. But the way you do it is very different in all kind of vision, fixed vision and all kind of changeable vision.

The problem is we are now in a time in Europe; we have the 70’s when everybody was against everything, so nothing happened. Then we have the 80’s when everybody said; “Hippie’s days passed, and now we’re going to do business”, everything was like mysterious things. Then in 90’s they discovered, there were so much legislation, political procedures, so they can not do that like in 60’s, they have to connect the people to the city, and blend. And, so, if I would characterize our attitude against the design now, in relation to such a project, I would say; “This is a bad project, you should forget about it.” I would be a Don Quixote.

If I had said; “Yes, ok, I also want to do it”, I would be a kind of architect who only thinks himself.

But as a contemporary urbanist I would say “Oh yes, if we’re going to build it, let’s use the economic force, and we should than canalize this forces into more sustainable projects than to a one that will be dead”. This is the difference.

ÖK: Turkey did not have so many experiences in large scale urban transformation. How does it operate in Europe, for instance in the large areas, and how is the program fixed? Who gives the program? Is it government or is there a special comission formed by the private investors and government? How is it working?

KC: Mostly there is a development corporation which has represantatives of the city, developers, architects, investors and cultural institutions, they’re making a kind of concept program, concept scenario, and during the invitation this is continously tested also by real estate agents. So in that term, a project like in Hambourg, in the harbour, it is monitored all the time and changed all the time. But there, for instance, in the Netherlands, are very famous, they are just making a housing program and the building is ready.

I think a very good example is the city of Bilbao; because they also have a corporation: the director of museum, mayor, the director of the electricity and water works and the director of metro and trainway company, big industries… They are sent from the state and these people together make development scenarios or economic or cultural hipotalization, together they work in one goal, and you see that they’re very successful. And, everybody thinks that the costs of the development of Bilbao is about one billion Euros, and everybody think that it has been paid by the EU, but less than %10 was paid by the EU, most of it they financed themselves over loans of the government that they paid later.

I think, there are a lot of great things in Turkey.As an example, there are lots of international companies. In that respect, these people have to get rid of them they have to get revenues and I think it would be ideal if there were convenient conditions in which people can start to develop. It needs a good regulation of investment.

GŞ: You are defining three classifications for urban areas: Branding, relaxing and waiting lands. Which is more suitable for Haydarpaşa port?

KC: I think it is maybe an official waterfront project; because it is considered as very representative (?) politically.

GŞ: So it is a branding land?

KC: Yes I think so. It sounds bad but I don’t think that it’s necessarily bad; it depends on how you do it.

ŞY: I have a last question. We had an interview with Micheal Sorkin and what he mentioned was very similar to your idea of “archipelago”. He was also saying that to sustain the city life which will be the reality of next century we have to live in smaller cities. We have to focus on smaller cities with less population. So in other words, we have to devide the cities into parts or have to create smaller cities, so it reminded me of your “archipalago” proposal, which is very convincing and sustainable itself, but I have one question about the social dynamic of this approach. When you create “archipelago” or “smaller cities” you are creating, a different city which is connected to the city itself. Like, in the Dutch example you have different types of settlements which are connected to the city of Amsterdam or in the housing example. What do you think about the cohesion of the city image or city identity with the concept of “Archipelago” smallest city concept? Do you think that it has a contribution to the city identity itself directly or it is weakening the city image?

KC: No, this “archipelago” identity is very much meant as an identity which is not presuming that the islands are too independent. But that the islands together form a hierarchical system in which the old center is the most important one. And, I think that is the difference with the so-called periphery people who think that all these islands can be completely different and fragmented having nothing to do with each other. And, I showed the concept of Helsinki because it is clearly the concept that the islands have their own position but at the same time they are contributing organ to the organism as a whole, in which the central city is the most important part and I think that’s very important because many classical urbanists provoked the compact city and many of the peripherists provoked the disintegration of the city but the factor we look, for instance, that’s unique in Amsterdam, also probably in Istanbul, you see that there are some places that are focal, the most important, like here this area of Taksim is really the center of agglomeration. The agglomeration is deviding into a lot of different hills and islands, whatever, but they all have a certain position and relation to the center. And I think you should develop this idea of archipalago in the relation of this hierarchy, not in the idea of isolation.

ŞY: So, what you mean actually is not defining something new, but, to redefine something which is already existing, like to look at Istanbul’s hierarchy, it’s been the centers, valleys and the hills and define a new concept out of that.

KC: Yes, exactly.

ŞY: So, in that way it will be something contributing to the city, it won’t be something disintegrating.

KC: So it is going to probably anounce the identification too.

GŞ: You are defining KCAP as a non-ideological group. What do you mean by “being ideological”?

KC: We are not ideological…Well, I’ve always had a big difficulty with the word of “ideological” because, that’s very much 70’s. The most characterized thing which people say is that we are radical pragmatists. In a way, it is true because we do not first build up a theory of urbanism and then implement it on the city but we write our theme from the practical work in the city. And, in that respect we could say that we are not so ideological.

ÖK: Would you like to be ideological?

KC: No. But, I think that our attitude is extremely clear. I think we are very generative, almost maybe biomorphical. We look to biological analogies very much and also realize that we should not take that too serious.

ÖK: But, I mean if you compare urban planners to architects, architects much more depend on archeology and theory…

KC: Yes, this is a very good question. I think that you can not become a good urban designer if you are not an architect. There are very few examples of very good urban designers who are not architects, whose educations are not based on architecture. Same time, if you finally work on urban designs, you can discover that it is a completely different type of work than designing buildings. Because let’s say, architect works within the easthetics of his own fine taste whereas the urban designer works with everybody’s bad taste. You are the coordinate of everybody’s bad taste, which is also very easthetical. But, that’s a very big difference. So, actually we are working like a film scenario writer or a film director rather than an architect, because we work with historical, heterogenical components living in that material, whereas the architect is basically working within the logic of his own easthetics. Of course he’s talking to his clients about the program.But all is being in one style in the end.

ÖK: And, you have to invent a scheme where you can also intervent the architect’s ego and all his taste.

KC: Yes. Our job is to be able to let certain architects flourish in that qualties within the urban scheme. It depends on the kind of urban scheme that you make. Whether the architects can freak out completely in their own taste which you can put Kollhoff, Krier and Koolhas in one scheme or they should be more coherent. You can turn on these buttons.

ÖK: Do you think that the urban planning education is a bit seperated from education of architecture in Turkey?

KC: I don’t know.

ŞY: People look down on it. People who go to get an urban planning education are the ones who mostly the ones who wanted to get into architecture program but did not get enough points. It’s very tragical but it’s the case. So, that’s why we don’t have very effective and good urban designers. People don’t see that like…

KC: It’s a bit like everywhere. The original urban design discipline is very much based on the planning discipline which is mostly people who can not design at all. The best urban designs still have been made by architects.

GŞ: What do you think about the architecture education system in Holland?

KC: Well, I’m teaching in Zurich. I think the school of architecture in Holland, at this moment, is not in so good condition.

ŞY: And, also I think that the architectural setting is not doing that well. They have this kind of hesitation. The government has cut the subsdies for experimental work. And, the smaller offices are struggling. And, now the big Dutch architects are all over the world working away. And, I have read in an article, that the younger generation who has graduated recently is under an identity problem.

KC: That’s true. I think their education is not really very bad; there are very good schools like in Europe. DTH is very good one, that’s why I went there. And, DAA is also quiet good. Also in Germany there are some good ones and in that average quality, in Delft, they are not bad but they are also not very good.

ŞY: They don’t have distinctive kind of…

KC: No, not any more. I studied in Delft. I was taught by Bekamaa, Koolhaas, Jan Ritveld and that was really good time.

GŞ: You did work with OMA, didn’t you?

KC: Yes, I was the director of OMA, from 1980 to 1988. But as you know, Rem Koolhas was my teacher, and I had to choose to be always number two or three or want to do it by myself…

ÖK: What do you think about the new project, the new masterplan?

KC: It’s not so good.

ÖK: Not working?

KC: No. It’s not working.

ŞY: I have a personal question. What do you think about Team 10?

KC: Team 10! I love it.

ŞY: Because I have sense it, you know, with your approach of the streetscape etc. It reminded me Team 10…

KC: Yes, I love it. I think they have done a very good work. And of course you have these fashion cycles. I think some of their work will come back, or probably it is coming back in now; because they are very current.

ŞY: They somehow succedded to avoid all the ideological discussions and kept their practical work…

KC: Yes, I agree.

GŞ: Our perception of the world is changing; territorial states are disappearing and the cities are getting more important than the countries. What do you think about the contemporary cities and their boundaries?

KC: Hmmm…

OK: Big question.

KC: I am not the prophet, you know. But I agree that, let’s say, travelling becomes more easy, international intellectual life style becomes more connected and interactive, which is very good for the announcement of the local culture and it leads to situations where boundaries become a little bit less important and regions become more important, that you have already seen in Europe. Collaborations between part of Gutenberg and German part of Switzerland are a good example for this.

You have all kinds of things related to that. I think that is very beautiful. I am always in favour of Turkey to join the EU. I think that’s very necessary. Because,if that does not happen, then, we will have a very strong gap between the West and the Moslem East. I think Turkey is the key country in peace making on a global scale in this situation. In that sense, I am really in favor of very transparent and connected relationship betweenTurkey and Europe.

GŞ: I heard that most people want Turkey to join the EU because of the military that we have.

OK: And because of our population.

GŞ: Yes, our huge and young population.

KC: In Europe there is a lot of xenophobia because of Al-Kaida. And because of the Moslem fundamentalism is also generating in European cities. The problem is that Europeans are not religious and so that churches are abandoned, and in their places come mosques. People are afraid. I think this is xenophobism which is dangerous. Turkey is a disciplined country, of course there are problems but, it’s relatively disciplined and transparent in relationship to other Eastern Countries. And in that respect, it would be a mistake to cut this connection.

ÖK: I always believe that Turkey is knowned by only Istanbul. When we think about investment and other things, there is a large portion of Turkey which is very abandoned. Turkey didn’t find its way in investigating smaler cities around Anatolia yet. So there is going to be, I think, a discenteralization to away from Istanbul.

KC: I think Turkey can be compared quiet well with Spain; because Spain was a dictatorship till 1980 and then, against every expectation, the young king started to democratize. There is same situation which is also in Madrid, where is artificial capital in the middle of the country. You have Barcelona which is Istanbul, which is lively, vivid, big cosmopolitan economic factor. And then you have the coast which is tourist motor, and you have the inland which is more or less rural. In that relationship it’s quiet comparable. Because of the good condition of Turkish economy, in next years you can also expect a development that is similar to the development in Spain. And, that would be of course ideal.

ÖK: The similarity between Turkey and Spain is also regionalism, that’s similar too…

KC: Yes exactly, that is also similar.

ŞY: Also, I think although we do not have enough investment opportunities, Turkey has a big potential for investment, in different parts of the country, by means of agriculture and different industry. Every region has its own way of supporting itself. If the right kind of investment goes there, I think, it will be fine.

ÖK: Investors from Europe come to Istanbul, not to Anatolia, it is much further and much more forgettable, I think. Ok, thank you very much.

KC: You’re welcome.

GŞ: One more question: Which sounds do you hear most when you hear Turkish?

KC: Which sounds? Uhmm…I think the “u” and the “s”.

GŞ: Ok, thank you.

Editing: Melis Nur İhtiyar